Þjóðmál - 01.09.2011, Qupperneq 86

84 Þjóðmál HAUST 2011
talið að þau hafi borist 25 . september með
Dave Springhall, fulltrúa breska komm-
únistaflokksins hjá Komintern, en þau
höfðu borist til kommúnistaflokks Banda-
ríkjanna um 11 . september 1939 . Franski
flokkurinn fékk fyrirmælin 19 . september
og snerist gegn stríðinu 21 . september .
Breski flokkurinn náði ekki að útkljá
innan flokksdeilur sínar fyrr en í byrjun
október .22
Ýmsar spurningar vakna varðandi fyrir-
mæli Komintern og Sósíalistaflokkinn ís-
lenska . Sósíalistaflokkurinn var stofnaður
1938 við samruna Kommúnistaflokks
Íslands (K .F .Í .) við hóp manna er höfðu
klofið sig úr Alþýðuflokknum undir forystu
Héðins Valdimarssonar og flokkurinn var á
ýmsan hátt ólíkur KFÍ . Sósíalistaflokkurinn
var til dæmis ekki formlega séð deild í
Komintern eins og fyrirrennari hans .
Flokksstjórn hans samanstóð af mönnum
úr báðum þeim fylkingum sem komu
saman í hinum nýstofnaða flokki . Fékk
flokkurinn sams konar fyrirmæli og aðrir
flokkar í Evrópu? Ef svo var, hvenær bárust
þau? Ef engin fyrirmæli bárust, hvers vegna
breytti Þjóðviljinn um stefnu á sama hátt
og aðrir kommúnistaflokkar í Evrópu?
Svör við þessum spurningum liggja ekki
á lausu en hægt virðist að fullyrða að ef
bein fyrirmæli hafa borist frá Komintern til
Sósíalistaflokksins hefði tilvist þeirra verið
vel auglýst af „Héðinsmönnum“ eftir að
Sósíal ista flokkurinn klofnaði 1940 . Í ljósi
þess að sambandið milli Sósíalistaflokksins
og Kom in tern var stopult eftir stofnun
flokksins 1938 verður að telja ólíklegt að
Sósíalista flokkurinn sem slíkur hafi fengið
bein fyrirmæli frá Moskvu, heldur einungis
kommúnistaarmur hans, sem hafði til þess
ýmsar boðleiðir .
22 Johnstone, Monty: „Introduction“, About Turn (Lon-
don, 1990), bls . 22-23 . – McDermott, Kevin, og Jeremy
Agnew: The Comintern, bls . 195 .
Þór Whitehead greinir frá því í bók sinni
Sovét­Íslandi að helsta boðleiðin frá Moskvu
til íslenskra kommúnista innan Sósíalista-
flokksins hafi legið í gegnum Danmörku
með skipum Eimskipafélagsins áður en
Þjóð verjar hernámu landið í apríl . „Stutta
tesan“ hefur því líklega náð í hendur Einars
Olgeirssonar og Brynjólfs Bjarnasonar án
mikilla vandræða . Þá vekur athygli hvað
íslenskir sósíalistar hafa í raun fylgst vel með
stefnu Komintern og verið fljótir að tileinka
sér breytingar á henni í þessu tilviki . Hægt er
að greina fyrstu merki um breytingar á stefn-
unni rétt fyrir mánaða mótin september-
október 1939 eða á sama tíma og grann-
þjóðirnar og jafnvel fyrr en hjá Bretum en
þar urðu miklar deilur um fyrirmælin sem
ekki voru leystar fyrr en í byrjun október .23
Einar Olgeirsson segir í æviminningum
sínum að Stalín og Komintern hafi einfaldað
„um of skilgreininguna á stríðinu með því
að kalla það eingöngu imperíalískt stríð
og setja auðvaldsríkin þannig undir einn
hatt . . .“24 Í staðinn hefðu sósíalistar átt að
leggja áherslu á að berjast gegn fasismanum
og jafnframt að berjast fyrir því að skipt
yrði um stjórn innanlands til að koma í veg
fyrir samninga við Þjóðverja . Einar segir að
afstaða Sósíalistaflokksins hafi einkennst af
því að þýska auðvaldið bæri höfuðábyrgðina
en enska og franska auðvaldið ætti líka sök
á stríðinu, eins og getið var hér að ofan .
Hann lætur þess hins vegar alveg ógetið
að skilningur íslenskra sósíalista á stríðinu
breyttist seinni hlutann í september . Líkt og
kallað var eftir í fyrirmælum Komintern fóru
þeir að setja öll auðvaldsríkin undir sama
hatt, og í þeim samanburði veitti Bretum og
Frökkum jafnan verr en Þjóð verjum .25
23 McDermott, Kevin, og Jeremy Agnew: The Comintern,
bls . 195; Þór Whitehead, Sovét­Ísland, óskalandið, (Reykja-
vík 2010), bls . 122-3 og 367-8 .
24 Einar Olgeirsson: Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar
(Reykjavík, 1980), bls . 90 .
25 Einar Olgeirsson: Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar,