Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 2016, Side 74

Náttúrufræðingurinn - 2016, Side 74
Náttúrufræðingurinn 146 sm á ári í 10–15° halla.a Ekki þarf nema fárra gráðu halla til þess að eitthert jarðsil verði. Í lítt grónum brekkum myndar jarðsilið oft sepa með grónum, bröttum framkanti, en í vel grónum, bröttum brekkum getur jarðvegurinn hrukkast svo vegna jarðsilsins, að brekkan verður sem hallandi þvottabretti. Hvergi hérlendis er meira af slíkum brekkum en í Vestur-Skaftafellssýslu. Góð dæmi um slíkar þvottabrettisbrekkur er víða að sjá undir hömrum í Mýrdal og á Síðu. En hvergi hérlendis hefi ég séð eins myndarlega jarðsilsbrekku, eða með eins stórum og reglulegum fellingum, og brekku sunnan í Pétursey, eða Eynni há, eins og hún heitir í Sturlungu (2. mynd). Þessi brekka er gegnt Eyjarhól (Nikhól), sem er gígtappi úr basalti, um 35 m hár, sunnan vegar. Grasbrekkan er um 75 m há, halli neðst í henni um 20° og fellingarnar þar orðnar óglöggar vegna túnræktar. Ofar í brekkunni er hallinn sumsstaðar allt að 40°, en meðalhalli brekkunnar í heild 35–36°. Í þessari brekku höfum við talið 112 fellingastalla, en sumsstaðar er álitamál hvað telja skuli einn stall, því hér og þar greinist einn stallur í tvo (sbr. mynd). Meðal hæðarmunur milli stalla er um 65 sm, en hæð frambrúnar að meðaltali um 20 sm. Meðalbreidd milli stalla er nálægt 1 m, fremri hlutinn, 20–30 sm, nokkurnveginn láréttur, en efri hlutinn með svipuðum halla og brekkan í heild. Í jarðsilsbrekkum af þessu tagi má oft sjá sauðkindur ganga eftir stöllunum, og eiga þær líklega einhvern þátt, þó alls ekki afgerandi, í að skerpa þá. Brekkan gegnt Eyjarhól er nú komin á náttúruverndarskrá og verður væntanlega friðlýst sem náttúruvætti.4 Helgi Torfason jarðfræðingur birti smágrein í Náttúrufræðingnum 1984 sem hann kallar „Jarðsil í Pétursey“ og fylgir henni mynd af hópskoðun stallabrekkunnar, líklega úr einni af kennsluferðum Sigurður Þórarinssonar. Þar ritar Helgi: Jarðsil er það nefnt þegar vatnsmettaður jarðvegur sígur af þunga sínum undan halla, stundum á frosnu undirlagi. Þá myndast jarðsilþrep, sem eru eins og breiðar tröppur í hlíðum fjalla. Mjög algengt er að sjá jarðsilþrep í hlíðum fjallanna í Mýrdal og undir Eyjafjöllum. Þrepin eru um 1 metri á breidd og hæð þeirra 50–60 cm. Hraði jarðsils hefur ekki verið mældur hérlendis svo mér sé kunnugt, en fróðlegt væri að sjá mælingar á silhraðanum í Pétursey.5 Síðan getur Helgi um annars- konar myndanir af völdum jarðsils, svo sem öldur eða tungur sem oft séu 5–10 m breiðar og allt að metri á þykkt. Þær eru algengar ofantil í hlíðum fjalla með ruðningsjarðvegi, oftast berar að ofan en grónar að framan. Þær eru óreglulegar og mynda mjög sjaldan reglulega stalla. 2. mynd. Stallabrekkan fræga sunnan í Pétursey. Ljósm. Snorri Baldursson, ágúst 2016. a Ólafur Arnalds bendir í athugasemdum sínum við þessa grein á að hér hafi e.t.v. misritast „sm“ fyrir „mm“.

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.