Náttúrufræðingurinn

Volume

Náttúrufræðingurinn - 2016, Page 75

Náttúrufræðingurinn - 2016, Page 75
147 Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags Þekkir greinarhöfundur þær vel úr fjöllum á Norður- og Austurlandi. Þessi smágrein varð tilefni „Athugasemdar“ frá Jóni Jónssyni jarðfræðingi í Náttúrufræðingnum 1985, þar sem hann gagnrýnir orðafar, einkum orðið jarðsil, sem Sigurður notaði fyrstur, og bendir á alþýðuorðið paldrar um þetta fyrirbæri. Nokkra undrun vekur það mér að hvorugum höfundanna virðist hafa verið kunnugt um að myndanir þær, sem verið er að lýsa og algengar eru í hlíðum fjalla, hálsa og hóla um allt Suðurland, heita PALDRAR. Það orð er notað í öllum sveitum Skaftafellssýslu og líklega um land allt, því spurt hef ég fólk bæði af Vestfjörðum og Austfjörðum, sem kannast vel við það. Paldrar geta líka myndast í litlum halla og er vel þekkt fyrirbæri í Skandinavíu. Í Svíþjóð eru þeir nefndir „fårstigar“ (kindagötur).6 Jón var Vestur-Skaftfellingur að uppruna, því vel kunnugur alþýðumáli sýslunnar, en hafði auk þess hlotið háskólamenntun í Svíþjóð, og ætti því að mega treysta því sem hann segir um paldra í Skandinavíu, en þetta er eina heimild mín í þá veru. Reyndar nefnir hann líka götupaldra, hryggi sem verða til milli hestagatna á gömlum reiðleiðum, og mun það vera algeng merking orðsins um allt land. Frekari skýringar Ólafur Arnalds jarðvegsfræðingur hefur ritað margt um jarðveg og jarðvegseyðingu. Um paldrana hefur hann m.a. þetta að segja (2010) (3. mynd): Meðal megineinkenna norðurslóða eru áhrif frosts á hlíðar. Moldarefni og laus jarðefni frjósa á vetrum en þiðna á sumrin. Þegar vatnið frýs bólgnar það út um tæp 10% og einnig meira ef vatn flyst að frostbylgjunni, eins og skýrt var hér áður. Þegar þiðnar minnkar rúmmálið á ný. Þyngdarkrafturinn verkar á þessar rúmmálsbreytingar, sem veldur togi á jarðvegsefnum undan hallanum. Þetta verður til þess að smám saman myndast bylgjuhreyfing jarðvegsefna niður brekkuna. Ferlið hefur verið nefnt jarðsil á íslensku, en heitir „solifluction“ á alþjóðamálum, en einnig „gelifluction“. Hér á landi eru bæði jarðsilstungur ... og stallar, sem einnig eru nefndir paldrar, algeng fyrirbrigði í grónum hlíðum. Jarðsil er þó alls ekki einvörðungu bundið við grónar hlíðar, það á sér einnig stað í ógrónum hlíðum.7 Í kennslubókinni Almenn jarðfræði (2004) er umrædds fyrir bæris getið á þessa leið: Í grónum brekkum myndast oft lágvaxnir þúfnagarðar eða stallar þvert á hallann. Þessir þúfnagarðar hafa verið nefndir paldrar, en þeir 3. mynd. Paldrar á Fagradal í Bjarnarhafnarfjalli á Snæfellsnesi. Hlíðin snýr í norður. Myndin er tekin í um 300 m hæð y. s. Ljósm. Ólafur Arnalds, myndin birtist áður í bók hans „The Soils of Iceland“, 2015.

x

Náttúrufræðingurinn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.