Tímarit hjúkrunarfræðinga - 2016, Qupperneq 6

6 TÍMARIT HJÚKRUNARFRÆÐINGA
Íbúar á hjúkrunarheimilum með hegðunarvandamál, mat einkenna og meðferðarmöguleikar
LANGLÍFI HEFUR aukist mjög á síðustu árum og því má
gera ráð fyrir því að fleiri einstaklingar greinist með
langvinna sjúkdóma af ýmsu tagi, svo sem heilabilun-
arsjúkdóma, krabbamein og hjartasjúkdóma (Ogden,
2005). Algengasta tegund öldrunarsjúkdóma er heilabilun
en sjúkdómar, sem valda heilabilun, eru yfir 50 talsins
(Ogden, 2005). Algengasti heilabilunarsjúkdómurinn er
Alzheimers-sjúkdómur og má rekja 55% allra heilabilana
til hans (Ogden, 2005).
Einkenni heilabilunarsjúkdóma eru margvísleg og hafa
víðtæk áhrif á líf einstaklingsins. Algengust eru svokölluð
atferlis- og taugasálfræðieinkenni en það er safn ákveðinn-
ar hegðunar eða sálfræði einkenna sem greina má hjá
einstaklingum með heilabilunarsjúkdóma (Gerdner, 2010).
Talið er að hægt sé að greina atferlis- og taugasálfræðiein-
kenni hjá allt að 90% einstaklinga með heilabilun (Yu o.fl.,
2006). Meðferð við þessum einkennum getur verið flókin
og sérstaklega í ljósi þess að meðferðin krefst einstaklings-
bundinnar nálgunar þar sem engin ein meðferð hentar
öllum (Kales o.fl., 2015).
Rannsóknir hafa leitt í ljós að atferlis- og taugasál-
fræðieinkenni hafa mikil áhrif á líf og liðan einstaklingsins
og á þá umönnun sem hann fær bæði í heimahúsum
sem og á hjúkrunarheimili. Þetta eru þau einkenni sem
fjölskyldumeðlimum og umönnunaraðilum finnst hvað
erfiðast að meðhöndla og leiða oft til þess að einstak-
lingurinn leggst inn á hjúkrunarheimili (Dettmore o.fl.,
2009). Algengt er að meðhöndla atferlis- og taugasálfræði-
einkenni með geðdeyfðarlyfjum ýmiss konar en einnig
er notkun fjötra algengari hjá þessum skjólstæðingahópi
en öðrum (Dettmore o.fl., 2009). Komið hefur í ljós í
rannsóknum að skilningur umönnunaraðila á orsökum og
eðli hegðunarvanda og annarra atferlis- og taugasálfræði-
einkenna er oft og tíðum lítill. Það leiðir svo til aukins
álags, úrræðaleysis og mikillar streitu fyrir umönnunar-
aðila, auk þess að hafa áhrif á gæði umönnunarinnar sem
einstaklingurinn nýtur (Lemay og Landreville, 2010).
Mjög mikilvægt er fyrir hjúkrunarfræðinga og aðra sem
annast einstaklinga með heilabilun að meta einkenni um
hegðunarvanda hjá íbúum á hjúkrunarheimilum, tíðni
vandans og styrk og greina hvaða þættir hafa þar áhrif.
Þetta er afar mikilvægt til þess að hægt sé að veita mark-
vissa hjúkrunarmeðferð sem bætir líðan og daglegt líf íbúa
á hjúkrunarheimilum og sem dregur úr streitu og álagi á
aðstandendur og umönnunaraðila (Smith o.fl., 2004).
Atferlis- og taugasálfræðieinkenni
Hegðunarvandi er hluti af svokölluðum atferlis- og
taugasálfræðieinkennum sem eiga sér stað hjá einstak-
lingum með heilabilunarsjúkdóma. Um er að ræða safn
ákveðinnar hegðunar eða
sálfræði einkenna sem birtast á ólíkan hátt eftir
einstaklingum. Algengustu einkennin eru þunglyndi, kvíði,
ofskynjanir, ranghugmyndir, óróleiki, árásargirni, sinnu-
leysi, svefntruflanir og innsæisleysi eða hvatvísi (Kales
o.fl., 2015). Nánast allir einstaklingar, sem greindir eru
með heilabilunarsjúkdóm, finna þessi einkenni einhvern
tímann á sjúkdómsferlinu (Lyketsos o.fl., 2011). Einkennin
hafa tilhneigingu til að koma í köstum eða tímabilum og
getur hvert tímabil varað í sex mánuði eða lengur (Kales
o.fl., 2015).
Óróleiki og árásargirni
Óróleiki er vítt hugtak sem notað er yfir hegðun sem
lýsir sér með endurteknu atferli eða munnlegri tjáningu.
Hvernig óróleiki birtist er mjög mismunandi eftir einstak-
lingum en getur verið til dæmis að endurtaka ákveðna
hreyfingu, svo sem að nudda saman höndum, unna sér
ekki hvíldar, klæða sig úr og í og finna fyrir tilfinningalegri
streitu. Óróleiki eykst oft og tíðum þegar sjúkdómurinn
ágerist og getur án inngripa og meðferðar í sumum
tilvikum þróast út í árásargirni (Steinberg o.fl., 2008).
Óróleiki, sem lýsir sér með endurtekinni munnlegri
tjáningu, er ein algengasta birtingarmynd óróleika hjá fólki
með heilabilun. Þessi tegund af óróleika er talin vera hvað
erfiðust að takast á við og meðhöndla og veldur mikilli
streitu bæði einstaklingnum sjálfum og umönnunaraðilum.
Rannsóknir hafa sýnt tilheigingu hjá umönnunaraðilum að
einangra þá sem sýna þessi einkenni eða meðhöndla með
sterkum geðlyfjum (Lemay og Landreville, 2010).
ÍBÚAR Á HJÚKRUNARHEIMILUM MEÐ
HEGÐUNARVANDAMÁL, MAT EINKENNA
OG MEÐFERÐARMÖGULEIKAR
Sólveig Hrönn Gunnarsdóttir og Ingibjörg Hjaltadóttir