Bókasafnið - mar. 2024, Blaðsíða 5

Bókasafnið 44. árg – 2024 5
innihalda gögn á mismunandi gagnasniði. Rannsóknin leiddi í ljós að brýn þörf er á að bæta
aðgengi notenda að upplýsingum í Leitir.is.
Hvað er nafnmynd, nafnmyndaskrá og nafnmyndastjórnun?
Nafnmynd sýnir hvernig leitaratriði eins og til dæmis nafn höfundar birtist í heimild eða
gagnagrunni. Framsetning nafnmyndar getur verið mismunandi eftir heimildum og gagna­
grunnum, til dæmis er nafnmyndin Jón Atli Benediktsson notuð í nafnmyndaskrá Gegnis,
en nafnmynd sama einstaklings í ISNI nafnmyndagrunninum er Benediktsson, Jon Atli.
Hefðbundin nafnmyndastjórnun í bókasafnskerfum felst í því að velja eina nafnmynd sem
leitaratriði (Sigrún Hauksdóttir, 2005). Ef þörf er á, eru notaðar tilvísanir í víkjandi nafn­
myndir til þess að stuðla að samræmdri skráningu og gera allar nafnmyndirnar leitarbærar.
Nafnmyndastjórnun getur líka falist í því að safna öllum afbrigðum saman en gera ekki
endilega einni nafnmynd hærra undir höfði en öðrum. Nafnmyndir eru skráðar í sérstakar
nafnmyndaskrár þar sem hver nafnmyndafærsla fær sitt einkvæma auðkenni. Risan (2020,
27. októberB) skilgreinir nafnmyndaskrá sem skrá yfir ákjósanlega ritun manna nafna og
mismunandi rithátt þeirra. Tilgangur nafnmyndaskráa er að tryggja samræmda skr áningu,
koma í veg fyrir innsláttar villur og tryggja að notandi geti fundið allt efni eftir höfund, sama
hvaða nafnmynd úr nafnmyndafærslunni hann notar í leitinni. Risan segir einnig að nafn­
myndir séu mikilvægur hlekkur í ferlinu að tengja saman ólík gagnasöfn (2020, 27. októberA).
Smith­Yoshimura (2020, 16. apríl) bendir á að krefjandi og erfitt geti reynst að samræma
lýsigögn úr mörgum mismunandi gagnasöfnum þegar ekkert samræmi er í nafnmynda­
stjórnuninni og engin tenging á milli gagnasafnanna.
Lýsigögn og vensluð gögn
Skilgreina má lýsigögn (e. metadata) sem gögn um gögn og að þau lýsi öðrum gögnum
(Risan, 2020, 27. októberB; W3C, 2013). Þau eru aðskilin hinum eiginlegu gögnum, veita
upplýsingar um þau og auðvelda leitir að þeim. Lýsigögn lýsa ekki einungis öðrum gögnum
heldur eru þau notuð til að stjórna þeim, gera þau aðgengileg, varðveita þau og tengja
saman. Lýsigögn eru alltaf sett fram á formfastan og fyrirfram skilgreindan hátt svo þau
séu merkingarbær, til dæmis þarf að vera hægt að lesa úr þeim hvort „1466“ sé blaðsíðutal
eða ártal. Síðan er hægt að safna því saman sem hefur verið skilgreint sem sömu tegundar í
leitarskrár eða „indexa“ sem eru leitarbærir. Hver index inniheldur þá aðeins eina ákveðna
tegund gagna. Höfundarindex er til dæmis leitarskrá sem leitar eingöngu í þeim gögnum
sem eru skilgreind sem nöfn höfunda.
Vensluð gögn (e. linked data) innihalda lýsigögn sem eru læsileg bæði vélum og fólki.
Gagna söfn geta verið á mismunandi lýsigagnasniði, eins og MARC og DC. Til þess að gera
gagnasöfn aðgengileg er mikilvægt að unnið sé eftir fyrirfram skilgreindri lýsigagnastefnu
sem tekur til þess að lýsigögn séu samræmanleg. Vensluð gögn eru gögn sem hafa verið
opnuð með ákveðnum aðferðum sem gerir vélum kleift að tengja þau saman. Búin eru til
mynstur sem eru véllesanleg með tækni merkingarvefsins (e. semantic web). Þegar vensluð