Ný menntamál - 01.06.1986, Blaðsíða 6

6
Ingólfur Á Jóhannesson
Viltu ljósrita
þetta fyrir mig?
—þankar um ljósritun í skólum
Undanfarið hefur
greinarhöfundur
hugsað mikið um
ljósritun í skól-
um. Ég hefi starf-
að í bráðum sex
ár sem kennari auk þess sem ég hefi
kynnst ljósritun geysimikið í mínu
námi og síðast en ekki síst sem
námsefnishöfundur fyrir Náms-
gagnastofnun.
Fyrir einu og hálfu ári fór ég að
starfa í Hagþenki, félagi höfunda
fræðirita og kennslugagna. Þá fyrst
fór ég að velta þessum málum fyrir
mér í víðu samhengi.
Höfundarréttur
Skv. höfundalögum frá 1972 hafa
höfundar hugverka einkarétt á því
að gera eintök af verki sínu og til að
birta það í upphaflegri mynd eða
breyttri, í þýðingu og öðrunr aðlög-
unum. Höfundar geta ekki afsalað
sér þessum rétti sem helst í 50 ár
eftir lát höfundar. Þýðendur hafa
höfundarrétt að þýðingum sem þeir
gera.
Því fer fjarri að mikil virðing sé
borin fyrir höfundarrétti hér á
landi. Þegar ég var ungur drengur
var mikið hæðst að heimtufrekju
STEFs, Samtaka tónskálda og eig-
enda flutningsréttar. Og sem kenn-
ari hefi ég kynnst því að sjálfsagt
þykir að ljósrita eða fjölfalda með
öðrum hætti hvað sem kennarar
telja að komi að gagni við kennsl-
una. Um höfundarrétt er einfald-
lega ekkert hugsað í þessu sam-
bandi.
í þessari grein er orðið ljósritun
notað sem samheiti um hvers konar
fjölfjöldun. Það er hins vegar ljós-
ritunartæknin sem hefur gert það
virkilega brýnt að taka á þessu máli
með einhverjum hætti. Með henni
er öll afritun svo geysilega auðveld,
bæði fljótlegri og betri.
Ljósritaflóð
Sé vikið að ljósritun úr vernduð-
um verkum má í fyrsta lagi nefna
einstök blöð eða kafla úr bókum og
blöðum sem dreift er sem stoðefni
eða beinlínis sem námsefni þegar
handhægar bækur vantar. Oft og
einatt er slíku efni safnað saman í
hefti sem eru seld.
Ljósritun af þessu tæi er skyn-
samleg þegar nemendum er ætlað
að lesa eitt og eitt ljóð eftir marga
höfunda og kennarinn vill velja það
sjálfur en ekki nota eitthvert tiltækt
safn, eða hann vill bæta Ijóði við.
Sama gildir um stutta kafla úr t.d.
safnritum þótt ódýrara gæti verið
að framleiða sérprent. En útgefandi
sér ekki alltaf fyrir hvort markaður
er fyrir tiltekna grein. Ljósritunar-
tæknin gerir kennara að þessu leyti
einmitt óháðari því sem útgefend-
um þóknast að gefa út og getur því
aukið frunrkvæði þeirra og frelsi, ef
þeir passa sig á því að verða ekki
háðir henni um ieið.
Þá má nefna ljósritun á bóka-
söfnum. Algengt er að rit séu ekki
fáanleg. Kemur þá ljósritunartækn-
in í góðar þarfir til að útvega rit sem
annars væru ekki tiltæk á safninu.
Þess eru dæmi að rit séu ekki keypt
7