Ný menntamál - 01.06.1986, Blaðsíða 8

á söfn vegna fjárskorts og eru þá
stundum fengin ljósrit af afmörkuð-
um hlutum ritanna af öðrum söfn-
um. Algengt er að aðeins eitt eintak
sé keypt og svo ljósritað upp úr því
til lestrar og annarrar brúkunar
þannig að bókin sjálf er kannski
ekki mikið notuð.
Nú ber þess að geta að heimilt er
hverjum kennara eða nemanda að
taka allt að þremur eintökum fyrir
sjálfan sig til að nota án þess að
brjóta höfundalög. Þetta má túlka
þannig að bókavörðum sé óheimilt
að Ijósrita sjálfir þessi eintök. Það er
þó ekki eingöngu af þeirri ástæðu
að það sé ólöglegt sem ég tel það
óæskilegt, heldur ekki síður vegna
þess að þá fer nemandinn á mis við
að hafa sjálfa bókina í höndunum.
En eintakafæðin setur þær skorður
að ekki er hægt að lána nemendum
bækur sem mikið þarf að nota
vegna verkefnagerðar. Og ýmsar
handbækur er heldur engin ástæða
til að lána.
Auðvitað á ljósritun rétt á sér
þegar verið er að vinna með bók.
Það er mikilvægt að nemendur í
skólurn fái að velja kaflana sem þeir
ætla að nota við verkefni sín og rit-
gerðir. Sjálfur Ijósrita ég geysilega
oft vinnueintök til að geta krotað
eins og mig lystir þegar ég vil ekki
skemma frumeintakið.
Ljósritun á fyllsta rétt á sér þegar
kennarar eru að þreifa sig áfram
með samningu efnis. En almennt
séð er það þó móðgun við nemend-
ur að ætla þeim að lesa fjölritað
námsefni árum saman. Það er
nauðsynlegt að hafa vandaðar bæk-
ur og önnur námsgögn prentuð
með bestu fáanlegu tækni.
Oft semja líka kennarar eins kon-
ar glósur handa nemendum sem
lestrarhjálp eða sem atriðisorð úr
fyrirlestrum sínum. Það er upplagt
að Ijósrita verkefnablöð og próf.
Ljósritunarvélin er bylting frá
sprittfjölritaranum. Einmitt á þessu
sviði er verulega hætt við ofnotkun.
„Getum við ekki fengið þetta á
blaði?“ er spurt, einmitt þegar full
ástæða væri til að hlustað væri á
útskýringar og leiðbeiningar. Papp-
ír getur aldrei komið í staðinn fyrir
virka hlustun og getur eyðilagt
hana að auki. Hugsið ykkur að for-
eldri hætti að lesa fyrir börnin sín á
kvöldin og fái þeim ljósrit í staðinn!
Ég er ekki fjandmaður tækni,
heldur aðeins oftrúar á hana.
Ljósritun leysir aldrei annað en
tæknilegan vanda, ekki uppeldis-
legan eða menntunarlegan.
Bækur eru nauðsynlegar
Ég hefi drepið á það hér að ég tel
mjög mikilvægt að nemendur
handfjatli bækur og skoði og lesi og
velji efni. Það eykur sjálfstæði
þeirra. Bækur eru vandaðri en fjöl-
ritað drasl og það er nauðsynlegt að
þeim séu fengin í hendur vönduð
gögn í skólanum. Það er lítil virðing
borin fyrir öllum ljósrituðu blöðun-
um. Margt af fjölritaða dótinu er
mun forgengilegra en brennivíns-
flaska, jafnvel þótt þar kunni að
standa eitthvað mikilvægt.
Það er í rauninni mjög slæmt
uppeldi fyrir kennaranema sem
tíðkast í bæði Háskólanum og
Kennaraháskólanum að ljósrita og
jafnvel fjölrita greinar. Þetta getur
hæglega orðið til þess að nemarnir
kaupi alls engar bækur. Það er þó
afar brýnt fyrir þá að venjast á að
kaupa bækur. Hugsið ykkur sér-
fræðing um skólamál sem á kannski
alls engar bækur um uppeldisfræði
(formaður Bandalags kennarafélaga
sagði á ráðstefnu í haust að allir
kennarar væru sérfræðingar um
skólamál)!
Með fjölföldun greina og greina-
safna er veruleg hætta á því að próf-
essorar, dósentar og lektorar einoki
val á lesefni. Frumkvæði er tekið af
nemendum þegar þeim er rétt upp í
hendur ljósritasafn sem þeir eiga að
tileinka sér efnið úr. Hið sama gild-
ir í framhaldsskólunum.
Það er og nauðsynlegt fyrir
menninguna í landinu að útgáfa
fræðirita sé sem öflugust. Vitaskuld
er hægt að tryggja höfundum lifi-
brauð með einhverjum öðrum
hætti. En ekki að kennaranemarnir
sjálfir fylgist með. Það eru mikil-
vægir hagsmunir skóla að til séu
höfundar og bókaútgefendur. Eða á
ríkið að sinna þessu og greiða höf-
undurn starfslaun fyrir að leyfa
ótakmarkaða Ijósritun úr bókum
sem hætta að koma út, m.a. vegna
þess að þær seljast ekki vegna alltof
mikillar Ijósritunar?
Það er reyndar engan veginn víst
að ljósritun fylgi mikill sparnaður
þrátt fyrir að sú tækni gerist bæði
ódýrari og betri. Ég hefi engar tölur
handbærar þannig að hér er fyrst og
fremst um tilgátu að ræða. En
fjöldaupplag hlýtur að vera ódýrara
en gerð fárra eintaka. Og það er
hlálegt ef reyndin er sú að með
ljósritun sé ekki einungis verið að
stela frá höfundum, heldur sé
einnig verið að „gefa út“ á dýran
hátt. Einnig grunar mig að með
ljósritun komi kostnaðurinn af
skólastarfinu harðar niður á sveit-
arfélögunum en skyldi. Þegar ríkið
sker niður fé til Námsgagnastofn-
unar ljósrita kennarar bækurnar og
hirða jafnvel ekkert um að spyrja
eftir þeim.
Lokaorð
Hér lýkur þessum þönkum. Þeir
eru skrifaðir til umhugsunar fyrir
kennara sem nota ljósritunarvélar.
Það er engin ástæða til að hlífa
nemendum við að kaupa bók þegar
hún er þess virði. Ég hefi orðið var
við að nemendur sjá ekki svo mjög
eftir peningunum sínum fyrir vand-
aðar bækur. Og kennarar eiga að
stuðla að því að nemendur þeirra
eignist bækur og lesi, hvort sem það
eru grunnskóla-, framhaldsskóla-
eða háskólanemendur.
Ingólfur A. Jóhannesson
starfar við námsefnisgerð og
er kennari við Menntaskólann
við Sund.
8