Ný menntamál - 01.06.1986, Blaðsíða 42

p r : í >• t- H Tt v ? | 1 Þuríður Jóhannsdóttir 1 | Góðar þýddar | 1 barnabækur I ði , 1! i 4 ■< 4 ■< •i •ð •<

^ ^ ^ ^ ^ X ^ ^ X ^ ^ ^ X -X X X -X^X 1. L

Að loknum lestri þeirra skáldsagna,
sem þýddar voru úr erlendum málum
og gefnar út fyrir börn og unglinga á
síðasta ári, vil ég lýsa yfir ánægju
minni. Við höfum fengið fjölda góðra
bóka um fjölbreytileg efni og útgáfa á
óvönduðu efni er í algjöru lágmarki. í
ljósi þess að í skólum eru barnabækur
nú notaðar í auknum mæli við námið
en umfjöllun í fjölmiðlum er í lág-
marki, þá langar mig til að kynna lítil-
lega þær skáldsögur fyrir börn og ungl-
inga sem gefnar voru út fyrir síðustu
jól.
Síðustu ár hafa þýddar sögur fyrir
börn og unglinga verið flestar úr Norð-
urlandamálunum og einnig hafa holl-
enskar verið nokkuð áberandi. Úr
ensku hefur auðvitað verið þýtt en þó
ekki í því hlutfalli sem nú er eða átta
bækur úr ensku á móti tvær úr dönsku,
ein úr sænsku, tvær úr norsku, tvær úr
þýsku, tvær úr hollensku og ein úr
frönsku. Eins og á þessari upptalningu
sést bindum við okkur nokkuð stíft við
að þýða úr málum nágrannaþjóðanna
þó ekki þýðum við úr færeysku og
grænlensku. Ég hef þá trú að bók-
menntir séu betur til þess fallnar en
margt annað að gefa fólki innsýn í líf
annarra, bæði þjóða og fólks. Sú inn-
sýn stuðlar að skilningi sem ætla má að
auki víðsýni og fordómaleysi. Þetta er
eitt af þeim tækjum sem okkur ber að
beita í þágu friðar. Þess vegna væri
óskandi að við fengjum bækur víðar að
úr heiminum en úr Norður-Evrópu og
Norður-Ameríku.
Það vill reyndar svo til að meðal
bókanna sem út komu fyrir síðustu jól
eru tvær sem gerast á fjarlægum slóð-
um. Báðar eru þó eftir vestræna höf-
unda. Önnur er Merki Samúrcejans
eftir bandaríska höfundinn Catherine
Patersen, vel skrifuð bók sem gerist aft-
ur í öldum, nánar tiltekið á 12. öld í
Japan svo að hún gegnir þá fremur því
hlutverki að veita lesendum innsýn inn
í fortíðina. Hin er dönsk, eftir Marie
Thöger og heitir Dídí og Púspa. Henni
er ætlað það hlutverk að kynna vest-
rænum lesendum hlutskipti kvenna í
Himalajafjöllum. Sú bók finnst mér
ekki nógu vel skrifuð til að standast
þær kröfur sem ég vil gera til barna-
bóka. Bæði efni bókar og persónusköp-
un verður að vera þannig úr garði gert
að lesandi eigi gott með að lifa sig inn í
söguna, fræðslan má ekki verða á
kostnað bókmenntagildis. Einnig verð-
ur að ætlast til að ekki sé alið á for-
dómum neins konar í bókum fyrir
börn. Þessari er svo mikið í mun að
halda á lofti ágæti kvennanna að karl-
arnir fá að mér finnst heldur fordóma-
fulla umljöllun.
En fyrst minnst er á hlutskipti
kvenna þá blasir sú staðreynd við að í
þeim átján bókum, sem komu út í
fyrra, eru strákar aðalpersónur í ellefu
bókum, stelpur í fjórum og bæði kynin
í þremur. Því verður ekki neitað að hér
hallar heldur betur á. Þegar svo við
bætist að það sama er upp á teningnum
þegar litið er á íslensku bækurnar
1985, þá er ástæða til að við séum vel á
verði. Þó svo að stelpur lesi bækur um
stráka og öfugt, hafa kannanir sýnt að
mikil fylgni er á milli kyns lesanda og
kyns aðalpersónu bókar sem krakkar
velja sér. Stelpurnar okkar eiga rétt á
fjölbreyttum og skemmtilegum bókum
sem eru skrifaðar út frá sjónarhóli
stelpna.
Straumar að breytast
Þá er rétt að víkja að efni bókanna
og þeim einkennum sem ég þykist geta
greint þegar ég skoða þær allar saman.
Það sem ég rek fyrst augun í er að
leynilöggusögur eru að hverfa af mark-
aðnum. Þessi flokkur var sá alstærsti
fyrir tíu árum. (Sbr. Athugun á þýddum
barnabókum 1971—1975, B.A. ritgerð
Auðar Guðjónsdóttur, Kristínar Jóns-
dóttur og Þuríðar Jóhannsdóttur). Á
því sviði kemur í staðinn dálítið
skemmtileg nýjung, það er bækur
Martins Waddel, Leynisveitin og bóf-
arnir á Blístursey og Leynisveitin og
bragðarefurinn brcllni. Þar er reynt að
virkja lesandann og fá hann til að taka
þátt í lausn gátunnar með leynisveit-
inni. Skemmtileg hugmynd og fellur í
góðan jarðveg hjá krökkunum. Gallinn
á leynilögreglusögum fyrir krakka hef-
ur verið sá hvað þær hafa verið illa
skrifaðar og alið á fordómum. Þar
koma til fordómar í garð kvenna, í
garð fólks af öðrum kynþáttum en
þeim hvíta o.s.frv. Það er því von að
maður sé feginn ef von er til þess að
hætt verði að bæta við svona rusli.
Nú, en annað er meira áberandi og
spennandi í útgáfu ársins 1985. Á
heildina litið virðast angar af róman-
tískum stefnum vera að teygja sig til
okkar enn einu sinni. Þetta kernur
fram í áhuga á hinu fjarlæga í tíma og
rúmi en þar á ég við sögulegar skáld-
sögur annars vegar og fantasíur hins
vegar. Þá má greina áhuga á framandi
menningu (Dídí og Púspa og Merki
Samúræjans). Pæling í sálarlífi ein-
staklingsins er á döfinni og almenn
vandamál víkja fyrir þeim sem manni
virðast sérstæðari (Jóakim og Leyndar-
dómur fortíðarinnar).
Fortíðin skiptir okkur máli
Sex bækur eða þriðjungur af þýddu
bókunum sem kornu út í fyrra teljast
vera sögulegar skáldsögur. Áður er
nefnd Merki Samúræjans frá 12. öld í
Japan. Arnungar eftir Knut Ödegaard
gerist í Noregi þegar kristni er að halda
þar innreið sína og fjallar um átök
heiðni og kristni. Þetta mun vera fyrsta
bók af þremur. Mér þykir höfundur
mála um of í svart-hvítu bæði í per-
sónusköpun og hugmyndafræði. Þeir
heiðnu vilja verða dálítið svartir, þeir
kristnu hvítþvegnir.
Eftir hollenska höfundinn Theu
Beckman er þýdd bókin Krossferð á
42