Ný menntamál - 01.06.1986, Blaðsíða 11

1 Sigríöur Haraldsdóttir Neytendafrædsla framtídarinnar

r
Y
nútímaþjóðfélagi verður að hlífa
neytendum við hættum sem stafað
geta af því að nota vörur af ýmsu tagi
og hlífa þeim við óhæfilegum versl-
unarháttum. Þjóðfélaginu er hagur
að því að neytendur kunni sem best
að nýta þær auðlindir sem til umráða eru, svo sem
tíma, peninga og neysluvörur. Við þurfum því að íhuga
hvaða fræðslu helst þurfi að veita neytendum í þjóðfé-
lagi sem sífellt er að breytast. Það verður æ umfangs-
meira hlutverk að vera neytandi og þeim mun erfiðara
að gegna því hlutverki á fullnægjandi hátt. Eru ýmsar
ástæður fyrir þessari þróun.
Annars vegar má nefna að áður fyrr voru neytendur
að miklu leyti háðir framleiðslu heimilanna, en nú eru
þeir í vaxandi mæli háðir vörum sem iðnfyrirtæki
framleiða. Neysla var áður takmörkuð við fáar vöru-
tegundir en nú er henni dreift á ótal margar og eru
sumar þeirra flóknar tæknivörur. Að auki hafa neyt-
endur meiri samskipti við hið opinbera og hafa þeir
margvísleg réttindi og skyldur en það getur verið all-
flókið að henda reiður á því öllu.
Hins vegar hafa forsendur þess að menn geti verið
10
hagsýnir neytendur farið forgörðum að verulegu leyti
með breyttum störfum húsmæðra og með breyttum
hlutverkum kynjanna. Hætt er að veita stúlkum þá
neytendafræðslu sem fólst í hefðbundnu uppeldi, enda
taka stúlkur nú þátt í störfum á hinum almenna vinnu-
markaði og miðast uppeldi þeirra við það. Jafnframt
fer neysla á tilbúnum vörum vaxandi og þar með bera
konur sem aðrir síður skynbragð á gæði og eiginleika
vara.
I nútímaþjóðfélagi hafa seljendur tekið að sér að
veita vörufræðslu og fræðslu um hvernig haga skuli
neyslunni. Þannig hafa þeir teki$ við stórum hluta
hlutverks hússtjórnarkennara. Þegar ég var nýútskrif-
aður kennari var talið sjálfsagt að við létum í té fræðslu
um nýjar tæknivörur til heimilishalds, húsbúnað alls
konar og héldum á lofti umræðum um rekstrarfyrir-
komulag heimila. Nú eru öll slík mál tekin fyrir í aug-
lýsingum. Margt má hins vegar setja út á upplýsingar
sem látnar eru í té í auglýsingum og það sem sleppt er,
ekki síst ef hið mikla fé, sem velt er í auglýsingum, er
haft í huga. „Auglýsendur virðast hafa varið alls liðlega
130 milljónum króna til kaupa á auglýsingatíma og
rými í ríkisfjölmiðlum og dagblöðum í jólamánuðinum
— desember 1985, samkvæmt útreikningum Morgun-
blaðsins og sem aftur eru byggðir á upplýsingum um
magntölur auglýsinga í þessum fjölmiðlum í desember,
sem upplýsingafyrirtækið Miðlun skráir í tölvutæku
>
formi.“ (Morgunblaðið, Viðskipti/Atvinnulíf, blað B,
9. janúar 1986.) Svo bætist við sú mikla vinna sem aug-
lýsingastofur leggja í að matreiða boðskapinn sem
þeim er falið að koma á framfæri. Þær kunna sitt fag og
þurfa yfirleitt ekkert að spara. Að auki er markmiðið
með fræðslu auglýsinganna skýrt og ótvírætt: sem sé að
selja vöru eða þjónustu. Það er mjög auðvelt og þakk-
látt verk að miðla slíkum boðskap enda unnt að vísa til
aðstæðna sem lítið eða ekkert samband hafa við hina
auglýstu vöru en sem gegna mikilvægu hlutverki í
óskadraumum neytenda. í auglýsingum má þannig
heita því að varan geti haft í för með sér „sól, sex og
status".
A sama tíma verða þeir sem fást við að fræða nem-
endur og almenning um neytendamál að láta sér nægja
að benda á að það megi öðlast tiltekna vöru á ódýrari
hátt en sagt er í auglýsingum og ef til vill benda á að
vara sé heilsuspillandi. Engan skyldi undra að þessir
aðilar hafi mótvind því að markmiðið með heimilis-
fræði þeirra er í mörgum tilvikum í andstöðu við stóra
hagsmunahópa í þjóðfélaginu.
Hvaða áhrif hefur fjölgun fjölmiðla?
A næstu árum fjölgar gervihnöttum í himingeimn-
um og útvarps- og sjónvarpsstöðvum á jörðu niðri,
myndbönd með fræðslu- og skemmtiefni verða á boð-
stólum í auknum mæli og í tölvum verður unnt að
safna saman alls konar upplýsingum og jafnvel setja
þær í samband við aðrar tölvur sem geta látið í té þær
upplýsingar sem óskað er eftir. Upplýsingaþjóðfélagið
er víst það sem koma skal. Hvaða áhrif hefur það á
neytendafræðsluna?
Ekki eru sérlega bjartar vonir um að með nýrri tækni
verði auðveldara að koma á framfæri neytendafræðslu
frá neytendastofnunum, hússtjórnarkennurum og fleir-
um. Stór fyrirtæki og stór blöð hafa nú þegar keypt rás-
ir í gervihnöttum og þau ráða því hvers konar dagskrá
verður send út. Hinar ýmsu rásir keppa um að fá sem
flesta áhorfendur og það þýðir að svipað efni er sýnt í
þeim öllum enda hafa flestir áhuga á að sjá íþróttir og
eitthv ert léttmeti til að hressa upp á skapið. Myndum
um efni, sem tiltölulega fáir hafa áhuga á, fjölgar ekki.
Einn vísindamaður, Preben Sepstrup, sem mikið
hefur fengist við að kanna auglýsingar og gefið út marg-
ar bækur um þær, hefur m.a. kannað þær auglýsingar
sem bárust frá Sky Channel í febrúar, mars og apríl
1984. Þessi könnun er nokkuð athyglisverð og langar
mig til að sýna nokkrar niðurstöður hennar. Preben
Sepstrup telurað neytendur fái mun rýrari upplýsingar
í auglýsingum sjónvarps en í auglýsingum dagblaða.
í meðfylgjandi töflu er í fyrsta dálknum nafnið á
þeim vörumerkjum sem auglýst voru. Þau koma áreið-
anlega flestum kunnuglega fyrir sjónir. Matvæli og þá
sérstaklega sælgæti voru í meirihluta auglýsinganna.
11