Ný menntamál - 01.06.1986, Blaðsíða 29

Kristján Sturluson
Ahrif einkunna á ráðningar
í störf á vinnumarkaði
að algengara er að vinnuveitendur
fái upplýsingar um einkunnir úr
framhaldsskóla en úr grunnskóla.
(Þetta má sjá í norsku rannsókn-
inni, en í þeirri sænsku var ekki
greint á milli einkunna úr grunn-
skóla og framhaldsskóla). Það kem-
ur einnig fram að mikill munur er á
milli atvinnugreina hvað varðar að
leitað sé upplýsinga um einkunnir.
Hlutfall þeirra, sem alltaf eða oftast
fá upplýsingar um einkunnir, er allt
frá 12% til 81% fyrir einkunnir úr
grunnskóla og 53% til 94% fyrir
einkunnir úr framhaldsskóla.
(Rommetvedt, 198lb.) Algengast er
að upplýsinga sé leitað um eink-
unnir við ráðningar í skrifstofustörf.
Niðurstöðurnar frá Svíþjóð hníga í
sömu átt. Þar fá vinnuveitendur
oftast upplýsingar um einkunnir í
sömu atvinnugreinum og í Noregi.
Samkvæmt athugun minni, sem
ég nefndi hér í byrjun, er ekki eins
algengt hér á landi að leitað sé eftir
upplýsingum um einkunnir, eins og
rannsóknir á hinum Norðurlönd-
unum sýna að viðgengst þar. Hér
fékk tæplega helmingur þeirra
vinnuveitenda, sem ég athugaði,
alltaf eða oftast upplýsingar um
einkunnir frá umsækjendum, en
rúmlega helmingur sjaldan eða
aldrei. Mínar niðurstöður gera ekki
kleift að slá miklu föstu um að
ákveðnar atvinnugreinar skeri sig
úr en þó er hægt að sjá að upplýs-
inga um einkunnir er einkum kraf-
ist af umsækjendum um skrifstofu-
störf. Oftast var grennslast eftir
einkunnum úr framhaldsskóla (þó
vildu menn stundum vita um
grunnskólaeinkunnir ef umsækj-
andi hafði ekki aðra menntun).
Að svo miklu leyti sem mismun-
andi tillit er tekið til einkunna eftir
því í hvaða störf er verið að ráða, þá
virðast einkunnir frekar hafa áhrif
við ráðningar í svokölluð „kvenna-
störf“ en síður við svo nefnd „karla-
störP1. Háar einkunnir sýnast því
mikilvægari fyrir konur en karla á
vinnumarkaðnum.
Er mikið um að tekið sé tillit til
einkunna við ráðningar?
Þessari spurningu er án efa hægt
að svara játandi. Rannsóknir sýna
að algengt er að einkunnir séu not-
aðar við val á starfsfólki, ekki
aðeins sem leið til að kanna hvort
viðkomandi umsækjandi hefur lok-
ið tilteknu námi (eins og eðlilegast
væri), heldur einnig sem valaðferð í
sjálfu sér, t.d. á þann hátt að sá um-
sækjandi er ráðinn sem hef'ur bestar
einkunnir.
Rannsóknir í Noregi, Svíþjóð og
Danmörku sýna að einkunnir eru
ofarlega á lista yfir atriði sem
vinnuveitendur taka tillit til við
ráðningar. (Gregersen, 1978.) Þeir
telja ráðningarviðtalið, eða niður-
stöður úr því, yfirleitt mikilvægast
en upplýsingar um einkunnir koma
í þriðja til sjötta sæti. (Kristján
Sturluson, 1985.)
Niðurstöður þær, sem hér hefur
verið gerð grein fyrir, byggja á upp-
Iýsingum frá vinnuveitendum.
Spyrja mætti hvort þær standist eða
séu endurspeglun hugmynda þeirra
um hvernig ástandið ætti að vera.
Þetta hefur Rommetvedt (1982)
reynt að athuga í Noregi, með því
að kanna stöðu ungs fólks á vinnu-
markaðinum m.t.t. þess hvaða
einkunnir það hefur fengið. Niður-
stöður hans féllu mjög vel að þeim
upplýsingum sem hann hafði feng-
ið frá atvinnurekendum. Grunn-
skólaeinkunnir virðast hafa Iítið að
segja (dreifing einkunna nákvæm-
lega sú sama hjá þeim sem voru at-
vinnulausir og þeim sem höfðu
vinnu), en hins vegar visst sam-
hengi á milli einkunna úr fram-
haldsskóla og stöðu á vinnumark-
aðinum. Þeir sem höfðu lága með-
aleinkunn voru hlutfallslega fleiri í
hópi atvinnulausra á sínum aldri en
þeir sem höfðu háa meðaleinkunn.
(Rommetvedt, 1982.)
Hvers vegná er tekið tillit til
einkunna?
Helsta skýring þess að tillit er
tekið til einkunna við ráðningar er
sennilega að upplýsingar um þær
eru mjög auðfengnar og aðgengileg-
ar. Einnig eru þær niðurstaða
einhvers konar mats eða prófunar
og framsetning þeirra er þannig að
þær virðast standa fyrir eitthvað
hlutlægt (t.d. tölur en margir bera
virðingu fyrir þeim). Ýmislegt ýtir
undir þennan skilning, t.d. er sami
einkunnastigi oftast notaður í ólík-
um fögum (þar sem mismunandi
námsmati er e.t.v. beitt) í sama
skóla eða jafnvei öllum skólum á
sama skólastigi. Menn eru yfirleitt
mjög að leita að einhverju hlutlægu
til að styðjast við í vali á starfsfólki
og grípa því einkunnir fegins hendi.
Hvenær er helst tekið tillit til
einkunna?
í Noregi hefur Rommetvedt
(1981b) sýnt að einkunnir hafa
stærsta þýðingu þegar nóg er af um-
sækjendum um laus störf. Hins veg-
ar er þýðing einkunnanna minni
þegar svo er ekki vegna þess að þá
eru gerðar minni kröfur (og þörf á
29