Ný menntamál - 01.06.1986, Blaðsíða 34

‘®VáððgnarlÍ5t ÆftrrialdEpá’si Xöloiok bckiticniiiaeaga öÖ tmcÍnámscM til oiíokipb
9)
Þótt þessi orö séu skrifuð um fslend-
ingasögur eru þau holl til varnaðar
hverjum þeim sem telur sig geta greint
milli „sagnfrœðirita “ og „skáldrita “ á
fyrstu öldum íslenskra bókmennta, og
ekki eiga þau illa við í sambandi við
það ril sem nœst verður vikið að. (Bls.
89-90.)
Sannleikurinn og sannleikshug-
takið hefur öldum saman verið við-
fangsefni heimspekinga. G.W.
Leibniz (1646 — 1716) greindi á sín-
um tíma á milli þess sannleiks er
byggðist á réttum, óhjákvæmileg-
um rökum og þess sannleiks sem
ætti rætur í raunveruleikanum. A
síðari tímum hafa verið settar fram
kenningar um sannleikann og sann-
indi yrðinga. Þessar kenningar eru
einkum með þrennum hætti. I
fyrsta lagi er þá um það spurt hvert
samræmi sé á milli umræddrar yrð-
ingar og raunveruleikans. I öðru
lagi er um það spurt hvert samræmi
sé á milli umræddrar yrðingar og
annarra yrðinga í ákveðnu kerfi og í
þriðja lagi er um það spurt hvort
umrædd yrðing sé í samhljóðan við
hagnýtt gildi lífsins og vísindanna.
Á hliðstæðan hátt hafa heimspek-
ingar stundum talað um sannleik
listaverks. Sá sannleikur hefur verið
talinn í því fólginn hve afhjúpandi
listaverkið er, hve náið það er
ákveðnum raunveruleika, hve
mögnuð áhrif þess eru og fleira í
svipuðum dúr. Af heimspekingum
þessarar aldar sem sérstaklega hafa
ritað um sannleikann má nefna
Alfred Tarski, sem hefur gert til-
raun til að skilgreina það sem hann
nefnir „hið merkingarfræðilega
sannleikshugtak" (The semantic
conception of truth), og A.J. Ayer
(Language, truth and logic). Ayer,
sem er einn af fremstu rökraun-
34
spekingum tuttugustu aldarinnar,
leiddi skýr rök að því í bók sinni að
spurningin Hvað er sannleikur?
ætti ekki rétt á sér og við henni yrði
aldrei gefið vitsmunalegt svar. Hins
vegar mætti greina á milli sann-
leiksgildis yrðinga og um þær gilti
að þær væru sumar sannar en aðrar
ósannar.
Það sem hér hef'ur verið rakið er í
hnotskurn sá grundvöllur sem
framhaldsskólanemendur hljóta að
byggja á þegar sannleikann og
sannleikshugtakið ber á góma. Því
er eðlilegt að taka mið af þessum
forsendum þegar rætt er um sann-
leikann í kennslubókum sem ætlað-
ar eru til nota á framhaldsskólastigi.
Kenning Steblin-Kamenskijs unr
„einþættan sannleik" er á hinn
bóginn á skjön við alla þá unrræðu
sem á liðnum öldum hefur farið
fram á Vesturlöndum um sannleik-
ann og sannleikshugtakið. Óhyggi-
legt er að fara á flot með svo ópróf-
aðar og lítið ræddar kenningar í les-
efni framhaldsskóla því að þær
verða þess aldrei umkomnar að
leiða til aukins skilnings en stuðla
að því markvisst að koma ruglingi á
ról.
Sem vinnuregla til skýringar og
skilnings á íslenskum fombók-
menntum hlýtur þessi kenning
einnig að vera gersamlega haldlaus.
„Hinn þriðji sannleikur“ er hvorki
fenginn með röklegri niðurstöðu né
byggður á raunverulegum grunni,
heldur er hér um að ræða hug-
mynd, gripna úr Iausu lofti, er
mælir fyrir um að til skilnings á
verkum frá löngu liðnum tíma skuli
nota gögn er eitt sinn hafi verið til
en séu að eilífu glötuð og enginn
viti hvernig hafi verið. Menn geta
haft gaman af hugmyndum eins og
þessari en það er alvarlegt mál ef
höfundar fræðirita og kennslubóka
taka slíkan hugarburð alvarlega. Að
ekki sé talað um þegar slíku er
haldið að þeim, sem skemmra eru
komnir á mennta- og þroskabraut-
inni, sem góðri og gildri vöru.
Þjóðsagnafræðin býr yfir snöggt-
um einfaldari og hagnýtari aðferð-
um til að nálgast viðfangsefni eins
og þau sem hér um ræðir. Land-
námabók er að einhverjum stofni
til mynduð af sögnum sem sumar
hverjar munu hafa gengið manna á
meðal þegar á tíundu öld. Vissulega
er það mikið og torleyst viðfangs-
efni að greina þar sundur hin ýmsu
lög misaldra efnis en þó er það ekki
óvinnandi vegur ef rétt er á haldið.
Slíkt rannsóknarstarf verður best
unnið með réttri hliðsjón af þeim
veruleika sem umrætt efni hefur
myndast í og mótast og með þeim
aðferðum sem vísindamenn hafa
hagnýtt við áþekkar aðstæður. Að-
fengnum kenningum, sem settar
hafa verið fram í fjarskyldri menn-
ingu, ber hins vegar jafnan að beita
með varúð.
I Frásagnarlist fyrri alda er kenn-
ingu Steblin-Kamenskij ekki ein-
göngu beitt til skilnings á Land-
námabók. I kafla um Snorra Sturlu-
son segir:
Hér virðist þó allt eins og áður eiga
við að minna á hinn „einþœtla sann-
leik“. Þeir sagnaritarar sem slanda
Snorra nœst, sem og hann sjálfur,
leggja áherslu á að reyna að „endur-
skapa fortíðina í allri sinni lifandi
heild. (112.)
Enn er vikið að umræddri kenn-
ingu þar sem fjallað er um íslend-
ingasögur. Er um það rætt sérstak-
lega að „saga“ geti merkt hvort
heldur er „sagnfræðilega frásögn"
eða „skröksögu“. Síðan segir:
Sé hugsað til kenningarinnar um
,,einþœttan sannleik“ veldur þetta að
vísu ekki neinum vandrœðum ...
(126.)
Ég hef tekið þessi dæmi með til
að sýna hvert vægi kenning Stebl-
in-Kamenskijs hefur í Frásagnarlist
fyrri alda. Hér tel ég að það sé
einnig þjóðsagnafræðin senr kemur
að drýgstum notum er hugað er að
því hvernig sagnir, sem gengið hafa
manna á meðal um langan aldur,
eru notaðar sem undirstaða mikils
skáldskapar. Að sjálfsögðu verður
einnig að grípa til textafræði, bók-
menntafræði, fagurfræði og annarra
þeirra greina sem unnt er að fá
stuðning af hverju sinni.