Ný menntamál - 01.06.1986, Blaðsíða 40

þeirra, hafi skilað góðu verki. Heiti
kortanna og skýringar eru á góðri ís-
lensku og eðlilegri. Þó hefði orðið dreif
sem notað var í fyrri útgáfunni mátt
halda sér en það hefur verið hreinsað
út nema á bls. 19. Það er óþarfi að týna
þessu orði úr málinu sem skýrir mun á
ferlinu og afleiðingunum. Kortið á bls.
90, sem hét náttúruvá, heitir nú nátt-
úruöfl og er vafasamt hvort nokkur bót
er að og loks er undarlegt að kalla kort
á bls. 91 „fiskveiðar“ en þar eru sýnd
helstu mið og veiðisvæði helstu nytja-
fiska og hvala. Á 5. korti á bls. 17 er
núverandi Eystrasalt nefnt Ancylus-
haf. Réttara er að kalla það Ancylus-
vatn, enda er það gert í texta undir
kortinu. Jarðfræði og jarðsögu eru gerð
ágæt skil á bls. 88 — 89 en myndræn
framsetning á sögu jarðar er óþarflega
flókin og orkar sums staðar tvímælis.
Þannig er t.d. ruglingur á fornlífsöld og
frumlífsöld, kolatímabilið vantar og
saga mannkyns er sögð 1/10 úr sek. en
ætti að vera 1.8 sek. miðað við mæli-
kvarða myndarinnar.
Þótt val korta sé gott þá fer ekki hjá
því að einhvers sé að sakna. Til að
mynda hefðu mátt vera einhver kort
sem sýna þennan viðsjárverða heim
sem við lifum í, kjarnorkuveldin,
helstu vopnaframleiðendur og vopna-
sölu, flóttafólk vegna styrjalda og nátt-
úruhamfara, styrjaldir, byltingar og
frelsisstríð undanfarinn áratug. Þá
hefði verið akkur í að hafa með borgar-
kort frá nokkrum stórborgum frá ýms-
um tímum og dæmi um landnýtingu á
afmörkuðum svæðum. Þetta ber þó
fremur að skoðast sem óskalisti fyrir
framtíðina en gagnrýni. Eins og nefnt
var í upphafi er útgáfa landabréfabóka
ekkert áhlaupaverk, fjárfrekt fyrirtæki
í hæsta máta. Námsgagnastofnun á
heiður skilið fyrir þetta myndarlega
framtak og samstarfsaðilinn Esselte
Map Service í Svíþjóð einnig en án
þess samstarfs er hætt við að útgáfan
hefði orðið stórum fátæklegri.
Hið ljósa, bjarta yfirbragð, sem ein-
kennir Esseltekortin, gerir bókina geð-
þekka og aðlaðandi. Hún ætti að vera
til á hverju heimili í landinu og það er
ekki fráleitt að vona að svo verði, því
að hún er líkleg til að bæta landafræði-
kennsluna í landinu og auka áhuga
barna og unglinga á heiminum sem við
lifum í.
GuðrúnOlafsdóttir.dósentviðHl,
og Guðrún Gísladóttir, kennari við HI.
40
ÍSLENSK
SAMHEITAORÐABÓK
IIÁSKÓLI ISLANDS
íslensk
samheita-
oröabók
Ritstjóri:
Svavar Sigmundsson.
Styrktarsjóður
Þórbergs Þórðarsonar
og Margrétar Jónsdóttur.
Háskóli íslands 1985.
Samheitaorðabækur — sem til hafa
verið um alllangt skeið á granntungum
okkar — eru ekki orðabækur í þeim
skilningi að við getum flett þar upp á
nákvæmri merkingu orða, heldur er
þar safnað samheitum, orðum sem við
einhverjar aðstæður gætu komið í stað
uppflettiorðsins. í Samheitaorðabók-
inni er það orðað svo að „samheiti hafi
svipaða merkingu, hliðstæða merkingu
eða nokkurn veginn sömu merkingu
eftir aðstæðum“ (bls. vii). Samkvæmt
þessu er það samheitaorðabók sem
kemur okkur að haldi í hinni eilífu leit
að „rétta orðinu“. Þessa leit þekkja all-
ir sem fást við skriftir og málnotkun af
einhverju tagi. Þeir vita að hún getur
orðið býsna tímafrek og slag í slag
verður að skilja við setninguna með
orðum sem aðeins eiga þar hálfvegis
heima. Hingað til hefur lausnin ósjald-
an verið sú að leita að samsvarandi
orði á dönsku (meðan Orðabók Frey-
steins var sú besta) eða upp á síðkastið
á ensku og fletta upp í tvítyngdum
orðabókum til að finna fleiri kosti en
þann eina sem í hugann vildi koma.
Það var Þórbergur rithöfundur
Þórðarson sem telja má helsta hvata-
mann að gerð þessarar orðabókar og
minningargjöf hans var reyndar for-
senda útgáfunnar. í skipulagsskrá
Styrktarsjóðs Þórbergs og Margrétar
er kveðið svo að orði:
Tilgangur sjóðsins er að styrkja
samninga og útgáfu íslenskrar sam-
heitaorðabókar, rímorðabókar og
íslenskrar stílfræði, svo og að
styrkja endursamningu og endurút-
gáfu nefndra bóka meðan sjóðurinn
endist. Við úthlutun úr sjóðnum
skal samheitaorðabók sitja í fyrir-
rúmi. (Samheitaorðabókin,v.)
Þetta er sú efnahagsuppistaða sem
gerði vefnaðinn hugsanlegan og var
uppistaðan tilbúin árið 1970. Það var
þó ekki fyrr en að áliðnu ári 1974 sem
Svavar Sigmundsson cand. mag. var
ráðinn til starfa við orðabókargerðina
og hafði unnið að því verki sem hluta-
starfi og aðalstarfi á víxl í tæpan áratug
þegar ritstjórnarvinnu lauk. Prentun
varð síðan tímafrek, m.a. vegna þess
að farnar voru nýjar leiðir: Þetta er
„frumraun í gerð svo stórrar orðabók-
ar með tölvu hér á landi“ — svo vitnað
sé til formálsorða ritstjóra.
Það er ljóst hverjum sem um hugsar
að samantekt orðabókar af þessu tagi
er gríðarleg vinna. Eitt er stefnumótun,
annað ákvörðun um stærð, hið þriðja
orðasöfnun og getur víst ært óstöðug-
an. Svavar kaus þá leið að orðtaka
tvær stórar orðabækur, Islenska orða-
bók Menningarsjóðs og Danska orða-
bók Freysteins Gunnarssonar með við-
aukum eftir Björn Franzson. Virðist
þetta hafa verið skynsamleg ákvörðun
eftir aðstæðum og hollt að sníða Sam-
heitaorðabókinni ekki of víðan stakk í
fyrstu gerð.
Tæmandi samheitaorðabók íslensk
verður aldrei sett saman — þó ekki
væri vegna annars en sífelldra
nýmyndana í tungunni. Matsatriði
hlýtur einnig að vera hverju sinni hvað
gera eigi að uppflettiorðum, hverju
hugsanlega að sleppa. Mér sýnist þar
hafi verið farin skynsamleg hófsemdar-
leið í þessu dæmi. Til stendur að end-
urskoða verkið svo fljótt sem auöið er
— og þá verða notendur vonandi búnir
að gauka sem allra flestum ábending-
um að ritstjóra svo næsta gerð bókar-
innar megi verða sem allra best.
Öllum notendum bókarinnar skal