Morgunblaðið - 02.03.1986, Blaðsíða 28

Morgunblaðið - 02.03.1986, Blaðsíða 28
28 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 2. MARS1986 Athugasemdir við málsvörn eftírÞór Whitehead í greininni „Málsvörn fyrir mann" (Morgunblaðið 9. febrúar sl.) fjallaði Ari Trausti Guðmunds- son um skipti föður síns, Guðmund- ar Einarssonar frá Miðdal, við Þjóð- verja á stjórnartíma Hitlers. Ari vék þar m.a. að bók minni, Stríði fyrír ströndum og taldi, að í henni væri ýmíslegt missagt um föður sinn. Þessum skrifum er ég knúinn til að svara, þótt ég geti að öðru leyti tekið undir margt í „málsvörninni". Ari segir í grein sinni: Væntanlega væri Guðmundur [Einarsson] nú til dags kallaður gamaldags íhaldsmaður ... en sú skoðun dr. Þórs Whiteheads að hann hafí verið hliðhollur nasisma er röng. í Stríði fyrír ströndum (bls. 112) komst ég svo að orði um afstöðu Guðmundar: Úr þeim jarðvegi [rómantískri þjóðerniskennd og hetjuanda] hafði sprottið nasisminn, sem Gerlach hafði síðar játast og Guðmundur hafði samúð með. Eitt er að játast stefnu annað að hafa samúð með henni. Ari hefur að óyfirveguðu ráði lesið annað úr ummælum mínum, en efni stóð til. Kjarninn í frásögn minni er ná- kvæmlega hinn sami og í málsvörn hans: Guðmundur frá Miðdal hreifst eins og fjöldi mætra manna á hans tíð af stjórnarfari nasista í Þýska- landi vegna fornra tengsla sinna við Þjóðverja og þjóðernishyggju. Hánn beitti sér hins vegar aldrei fyrir framgangi nasisma á íslandi og gekk aldrei í flokk þeirra, sem aðhylltust þjóðernissósíalisma hér á landi. Ari segir svo um samstarf Guð- mundar frá Miðdal við Heinrich Himmler, yfirmann SS og þýsku lögreglunnan Þegar Guðmundur og fleiri voru í Þýskalandi (Berlín) 1936 (m.a. á Ólympíuleikunum) var honum og tveimur öðrum boðið til opinberrar móttöku hjá Himmler. Hér var í raun ekki um neinn fund að ræða; margt innlendra og erlendra manna viðstatt og orðaskipti lítil. Ekkja Guðmundar staðfestir að engin önnur sammskipti, fundir eða persónuleg bréf, hafi átt sér stað milli Guðmundar og Himmlers. Af bók dr. Þórs mál vel ráða annað. Þessar fullyrðingar fá ekki stað- ist. Erindreki Himmlers, Paul Burk- ert, kom á fundi með Guðmundi og yfírboðara sínum í höfuðstöðvum SS í Berlín 1936, eins og segir í Saíði fyrír ströndum (bls. 26). Sveinn heitinn Einarsson, bróðir / Guðmundar, sat þennan fund og lýsti fyrir mér því, sem þar fór fram, svo sem sjá má af tilvísunum í heimildir bókarinnar. Að sögn Sveins bauðst Himmler á þessum fundi til að taka hann í iðnnám i leirgerð SS og greindi þeim bræðr- um frá starfsemi fyrirtækisins. Sveinn taldi, eflaust með réttu, að iðnnám sitt hefði verið liður í ráða- gerðum SS um að taka þátt í leir- gerð hér á landi. Hafi Guðmundur Einarsson hitt Himmler í „opinberri móttöku" á þessum tíma hafa þeir að líkindum hist tvisvar en ekki einu sinni. í bókinni læt ég þess getið, að Guðmundur hafi fengið bréf frá Himmler haustið 1938. Heimildar- maður minn, sem þá starfaði í list- munagerð Guðmundar og tilgreind- ur er í bókinni, segist hafa séð það með eigin augum og lesið undir- skrift Himmlers. Engin astæða er til að vefengja vitnisburð þessa manns, sem minnist hins látna hús- bónda síns með hlýhug og virðingu. Haustið 1938 var Guðmundur að fá frá Þýskalandi íslensk leirsýni, sem þar höfðu verið brennd m.a. vegna áforma um leirgerð í tengsl- um við SS. Um þessar mundir hafði helsti listráðgjafí Himmlers auk þess við orð, að hann þyrfti senn að fara til íslands til að undirbúa leirgerð í landinu. Himmler hafði því ærið tilefni til bréfaskrifta við Guðmund. Enn segir Ari Trausti: Af bók Þórs má ráða að Gerlach sendiherra [svo] Þjóð- verja og Guðmundur hafi haft með sér allnáið samband. Af rituðum heimildum (bréfum Gerlachs) er þó ekki unnt að ráða að svo hafi verið; miklu fremur að Geriach hafi haft gott álit á Guðmundi. Ekkja Guðmundar segir það fjarri sanni að þeir hafi hist utan opinberra funda í sendiráðinu [svo] og að Gerlach hafi aðeins einu sinni komið á heimili þeirra hjóna... Hér verður að vísa í bréf frá Gerlach ræðismanni til Himmlers dagsett 3. desember 1939, en þar segir: Meðal þeirra íslendinga, sem við umgöngumst [den wir zus- ammenkommen], er Guðmund- ur Einarsson listmálari fremstur í flokki, og á virðingu skilið jafnt fyrir manndóm sinn, skapgerð _og afstöðu til Þýskalands. í bréfi, sem Gerlach ritaði sama dag til Karls Wolffs, skrifstofu- stjóra Himmlers, tók hann fram, að hann blandaði aðeins geði við „fáa íslendinga". Nafngreindi ræð- ismaðurinn Guðmund einan úr þeim hópi. Engar vísbendingar finnast um það í gögnum Gerlachs, að hann hafí breytt um skoðun á Guðmundi. Ótvírætt er, að nokkur samgang- ur var með Guðmundi og Gerlach, eins og ræðismaðurinn gat um í bréfum sínum. Þetta hafa staðfest Ingeborg, dóttir Gerlachs, Steinunn heitin Thorlacius, sem starfaði í þýska ræðismannsbústaðnum 1939—40, og Ragnar Kjartansson myndhöggvari, sem vann á list- munaverkstæði Guðmundar. Þess sjást merki, eins og Ari Trausti hefur eftir mér í grein sinni, að Guðmundur frá Miðdal hafi gerst fráhverfur Þriðja ríkinu, þegar á ófriðinn leið. Heimildir mínar benda þótt til þess, að það hafi ekki gerst fyrr en allnokkru eftir að Gerlach ræðismaður var numinn á brott héðan af Bretum 1940. Dapurlegt er til að hugsa, að Guðmundur skyldi verða fyrir rógi og óþægindum vegna tengsla sinna við Þjóðverja. Samband hans við Himmler var undirrótin að þessu. í Stríði fyrir ströndum reyndi ég að skýra þetta samband þeirra eftir þeim heimildum, sem nú liggja fyrir, og kvað um leið niður nokkrar Gróusögur um Guðmund. Markmið mitt var það eitt að komast að hinu sanna um samskipti Guðmundar við Þjóðverja, þótt þar sé raunar ýms- um spurningu enn ósvarað. Sumar niðurstöður mínar um tímabilið 1935—39 virðast hafa komið illa við aðstandendur Guðmundar. Það harma ég, en staðreyndum sögunn- ar get ég ekki breytt. Höfundw erprófesaor í sagn- fræði við Háskóla íslands. Leikstjórinn John Burgess og Sigurður Sigurjónsson. Helgi Skúlason i hlutverki Rik- arðsþriðja. Ríkarður þriðji í Þjóðleikhúsinu LAUGARDAGINN 8. mars mun Þjóðleikhúsið frumsýna leikritið um Ríkarð þriðja eftir William Shakespeare í þýðingu Helga Hálfdanarsonar. Leikstjóri er John Burgess frá breska þjóð- leikhúsinu, tónlist er eftir Terry Davies, leikmynd gerði Liz da Costa og búningana Hilary Baxt- er. Lýsingu hannaði Ben Orme- rod. Þau koma öl 1 frá Bretlandi. í frétt frá Þjóðleikhúsinu segir, að þetta sé frumflutningur verksins hérlendis og jafnframt í fyrsta skipti sem íslenskum leikhúsgestum gefist kostur á að sjá uppfærslu á einum af konungaleikjum Shake- speares. Helgi Skúlason leikur titilhlut- verkið, Ríkarð þriðja. í öðrum veigamiklum hlutverkum eru Ró- bert Arnfinnsson, Rúrik Haralds- son, Flosi Ólafsson, Margrét Guð- mundsdóttir, Kristbjörg Kjeld, Herdís Þorvaldsdóttir, Ragnheiður Steindórsdóttir, Sigurður Skúlason og Jón S. Gunnarsson. Þá rná geta þess, að Valur Gíslason fer með hlutverk í sýningunni, en hann lék sitt fyrsta hlutverk í fyrstu Shake- speare-sýningunni hér á landi, er Leikfélag Reykjavíkur sýndi Þreit- ándakvöld fyrir réttum sextíu árum. Ríkarður þriðji hefur löngum verið með vinsælustu leikritum Shakespeares. Það segir frá kropp- inbaknum kaldrifjaða Ríkarði af Glostri, sem ríkti á Englandi 1483—1485 og myrðir sér leið- til valda, eða eins og segir í fréttinni frá Þjóðleikhúsinu: „ ... hann myrðir bæði vini og fjendur af ein- skærri kátínu". Leiknum lýkur á því, er Hinrik af Ríkmond drepur Ríkarð í orrustu og er krýndur konungur, Hinrik sjötti. í frétt Þjóðleikhússins segir, að Ríkarður leikritsins sé hinn dæmi- gerði einræðisherra og megi lfta á hann sem hliðstæðu slíkra manna hvar og hvenær sem er. Tónlistarfélagið: Janos Starker selló- leikari með tónleika ÞRIDJUDAGINN 4. mars kl. 20.30 munu Janos Starker og Alain Planes pianóleikari halda tónleika á vegum Tónlistarfé- lagsins í Austurbæjarbíói. Janos Starker er talinn með fremstu sellóleikurum í heiminum í dag. Hann hélt tónleika hérlendis í október 1983 og var þá einn á ferð. Á efnisskrá á þriðjudaginn eru verk eftir Couperin, Boccherini, Beethoven, Cassadó, Debussy og Bartók. Lausamiðar verða seldir ein- göngu við innganginn. (Fréttatilkynning) Janos Starker Frjálsgreiðslu- keppni á Broadway TÍMARITIÐ Hár og fegurð og Sambánd hárgreiðslu- og hár- skerameistara gangast fyrir keppni í svonefndri frjáls- greiðslu á Broadway í dag, sunnudag. í fréttatilkynningu frá Hári og fegurð segir, að keppni sem þessi sé mjög vinsæl erlendis og til- gangurinn með henni sé, að hver einstakiingur geti komið hug- myndum sínum á framfæri. Bæði körlum og konum verður greitt. f dómnefnd verða þrír faglærðir og þrír ófaglærðir. Fimm verðlaun verða veitt fyrir hvort tveggja karía- og kvennagreiðslu. Tískusýning verður á staðnum og heimsmeistaramótið á ítalíu verður kynnt. (FréttatUkynning) Merki keppninnar
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.