Morgunblaðið - 26.03.1987, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 26.03.1987, Blaðsíða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 26. MARZ Agripaf sögu Olafsvíkur í TILEFNIAF 300 ÁRA AFMÆLI VERSLUNARRÉTTINDA eftír Gísla Ágúst Gunnlaugsson Hinn 26. mars 1687 undirritaði Kristján Danakonungur f immti konunglega tilskipun til Gyldenlöve stiftamtmanns yfir íslandi þar sem hann viðurkenndi Ólafsvík á Snæfellsnesi sem verslunarstað. I dag er 300 ára afmælis verslunarréttinda minnst með hátíðahöldum í Ólafsvík. En ekki er einungis hægt að minnast afmælis verslunarréttinda í Ólafsvík í ár, því einnig er þess að minnast að 200 ár eru liðin frá þvi að Neshreppi hinum forna var skipt í Neshrepp innri og ytrí 1787, þá er í ár 100 ára afmæli samfellds skólahalds í Ólafsvík, verkalýðsfélagið Jökull er 50 ára á árinu og Sjalfstæðisflokksfélagið 25 ára. Áríð 1987 er því sannkallað afmælisár í sögu Ólafsvíkur og verður þess minnst með ýmsum hætti á árinu. Skólabörn efna til sögusýningar, iþróttamót verða haldin á árinu og aðstaða fyrir ferðamenn bætt. Aætlað er að leggja veg frá Fróðárheiði uppá Jökulháls og í sumar verður gengist fyrir skipulögðum ferðum frá bænum á Snæfellsjökul. Miðstöð þeirrar þjónustu verður í „gamla pakkhúsinu" í hjarta bæjarins. Aðalhátíðahöldin í tilefni af mælis verslunarréttinda verða í ágúst er forseti íslands, f rú Vigdis Finnbogadóttir, mun sækja Ólsara heim. í tilefni afmælisársins hefur bæjarstjórn Ólaf svíkurkaupstaðar f engið Gísla Ágúst Gunnlaugsson sagnfræðing til að ríta sögu Olafsvíkur. Hefur hann í tilef ni af mælisdagsins tekið saman ágríp það af sögu sveitarfélagsins sem hér birtist. ' ^* , Inngangur Með tilskipun dagsettri hinn 26. mars 1687 viðurkenndi Kristján kon- ungur fimmti Ólafsvík sem verslun- arstað. Samkvæmt manntalinu 1703 voru íbúar Olafsvíkur 77 talsins og lítill þorpsbragur á byggðinni þar. íbúar voru flestir þurrabúðarmenn, en út frá jörðinni Olafsvík, sem var konungsjörð metin á 16 hundruð (meðaljörð var að fornu talin 20 hundruð), voru byggðar fimm „gras- nytjabúðir" og fimmtán þurrabúðir. Það má því ljóst vera að ekki tók konungur til þess bragðs að viður- kenna staðinn verslunarstað sakir fjölmennis eða viðgangs þéttbýlis. Hvaða orsakir lágu þá til þess að konungur setti undirskrift sína og innsigli undir tilskipunina frá 26. mars 1687? Sagan sýnir að myndun þéttbýlis á sér að öllu jöfnu ákveðnar land- fræðilegar og efnahagslegar for- sendur. Þorp og bæir mynduðust þannig einatt á mótum samgöngu- leiða á landi, í grennd við dreifbýli sem þarfnaðist þjónustu og markað- ar eða við strendur og ár þar sem hafnarskilyrði voru góð eða fiskimið í nánd. Þrátt fyrir þá hættu sem sjósókn- urum var búin af völdum Ægis var það einkum útræðið sem dró fólk að fiskiverunum í Neshreppi fyrr á öldum. Snemma urðu miklar ver- stöðvar utan og norðan við jökul: Sandur og Rif í ytri hluta Neshrepps og Ólafsvík og Brimilsvellir í innri huta hreppsins. Til verstöðva þess- ara sótti um vertíðir mikill fjöldi vermanna, oft úr fjarlægðum héruð um. Á 18. öld skipti tala vermanna á Rifi og Sandi einatt þremur til fjór- um hundruðum. í grein um íslenska kaupstaði 1600—1800 bendir Björn Teitsson réttilega á að verstöðvarnar Séð yfir Ólafsvík. á utanverðu Snæfellsnesi hafi um miðja 18. öld verið mesta þéttbýli á íslandi, þótt ekki væri þar um að ræða þorpsmyndun í hefðbundnum skilningi. Rifshöfh var mikilvæg verslunarhöfn allt fram á 17. öld. Þangað beindu kaupmenn skipum sínum og höfðu nokkurn viðbúnað í landi, reistu m.a. hús til íbúðar og verslunar. Árósinn á Rifi þjónaði sem höfh, þar lögðust skip við festar og varningur var ferjaður úr þeim og í. Á 17. öld tók þessari höfn að hraka sakir framburðar Hólmkelsár, uns hún varð svo grunn að ekki varð lengur við búið. Þegar svo var kom- ið tóku kaupmenn að leita fyrir sér um heppilegri hafnaraðstöðu og töldu sig finna hana í Ólafsvík. Árið 1602 hófst einokunarverslun á Islandi. Landinu var þá skipt í kaupsvæði og voru landsmenn skyld- aðir til þess að versla einvörðungu við þann kaupmann er konungur hafði selt á leigu verslun í því kaup- svæði er þeir tilheyrðu. Einatt áttu menn langan veg að sækja í versl- un, en ströng viðurlög voru við því að eiga viðskipti við kaupmenn utan kaupsvæðisins (þótt skemmra væri til annarra verslana). Á ofanverðri 17. öld hafði Henrik Höyer, assessor í verslunarskrifstofu Danakonungs, Rifsverslun á leigu. Hann kvartaði yfir versnandi hafnarskilyrðum á Rifi við Kristján konung fimmta og fór þess ájeit að mega beina skipum sínum til Ólafsvíkur, þar sem akker- isfesta væri betri og aðstæður til að ferma og afferma skip heppilegri en á Rifi. Kom fram í bón hans til konungs að hann hefði látið kanna allar aðstæður í Ólafsvík. Konung^ur brást við þessari málaleitan með því að senda Gyldenlöve stiftamtmanni tilskipun þá sem getið er um í upp- hafi þessa ágrips. Með henni var Ólafsvík, sem fyrr segir, viðurkennd sem verslunarstaður, en í tilskipun konungs var gert ráð fyrir því að verslun myndi jafnframt stunduð á Rifi og skipum beint þangað. Væri nauðsynlegt að flytja. fiskafurðir landsmanna frá Rifi til útskipunar í Ólafsvík skyldu seljendur, þ.e. ís- léndingar, annast og kosta flutning-' inn. Höyer varð að sækja um leyfi konungs til þess að hefja verslun í Ólafsvík, þar sem ásetningur hans hafði í för með sérverslun á nýjum stað auk þess sem Ólafsvík var kon- ungseign og þess vegna þurfti að sjálfsögðu leyfi konungs til bygging- ar og verslunarreksturs á jörðinni. Landnám — Einokunar- verslun á 18. öld Heimildir um Ólafsvík eru ekki ýkja fjölskrúðugar fyrr en eftir 1687. I Landnámu er greint frá landnámi Ólafs belgs innan Ennis „til Fróð-
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.