Morgunblaðið - 26.03.1987, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 26.03.1987, Blaðsíða 16
16 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 26. MARZ Ágrip af sögu Olafsvíkur aldamótin hafði í för með sér mikla grósku í menningar- og félagslífi. Menningarfélag var stofnað í þorp- inu 1890 og sparisjóður 1892. Tvær stúkur störfuðu í bænum, svo og spilaklúbbur, leiksýningar voru reglulegur þáttur í félagslífi og myndarlegt samkomuhús var reist 1901 og hefur gegnt sínu hlutverki síðan. (Nú er í smíðum nýtt félags- heimili í Ólafsvík og standa vonir til þess að það verði vígt á þessu ári.) En íbúaþróunin hafði einnig áhrif á þróun og stjórn hreppsmála. Það jafnvægi, sem hafði verið í byggð- inni í innri og ytri hluta hreppsins, raskaðist með vexti og viðgangi Ólafsvíkur. Kirkja sóknarinnar var til 1892 að Fróðá en það ár var kirkj- an flutt til Ólafsvíkur og olli sú ráðstöfun talsverðum ágreiningi í byggðarlaginu. Sættu margir íbúar í innanverðum hreppnum^ sig afar illa við kirkjuflutninginn. Arið 1923 var svo vígð kirkja er Fróðhrepping- ar byggðu á Brimilsvöllum. Miklar deilur urðu í hreppnum um ýmis sveitarstjórnarmálefni í upphafi ald- arinnar. Má þar nefna atriði eins og fjallskil og réttir annars vegar, en ýmsar framkvæmdir, qg ráðagerðir um framkvæmdir, í Ólafsvík hins vegar. Fór svo að lokum að íbúar í báðum hlutum hreppsins héldu með sér fundi árið 1907 og samþykktu tillögu um skiptingu sveitarfélags- ins. Á fundi, sem haldinn var á Brimilsvöllum, var samþykkt að hin nýju sveitarfélög skyldu heita Ólafsvíkurhreppur og Vallnahrepp- ur. Talsverð bréfaskipti urðu á milli hreppstjórnar og sýsluyfírvalda um þetta málefni næstu misseri, en skiptingin var staðfest af Alþingi árið 1911. Hlutu sveitarfélögin nöfn- in Ólafsvfkurhreppur og Fróðár- hreppur. Með þessari skiptingu varð Ólafsvík. sjálfstætt sveitarfélag. Sjávarútvegur og haf nargerð Ólafsvík var frá fornu fari „heima- ver". Þangað sóttu því vermenn frá öðrum héruðum í minna mæli en til „útveranna" á utanverðu Snæfells- nesi. Veiðar voru mest stundaðar á grunnmiðum Breiðafjarðar skammt undan þorpinu. Bátar Ólsara voru flestir sex- og áttæringar, en sumir minni. Teinæringar voru þar nánast óþekktir. Róið var snemma morguns og bátar teknir upp er að landi kom og gert að afla. Hafnaraðstaða var engin fyrr en eftir 1920 og skapaði útgerð mikla erfiðleika, þar sem erf- itt var að setja og taka upp báta. Sigling stærri skipa, einkum kaup- fara, til Ólafsvíkur var og hættusöm. Þessi skip urðu að leggjast við fest- ar úti á legunni og var þar mjög hætt í veðrum. Þrátt fyrir þessar aðstæður var talsvert um að kaupskip væru gerð út til veiða frá Olafsvík, eins og annars staðar á landinu. Sigling kom venjulega út hingað snemma vors og skipin sigldu ekki utan aftur með útflutningsafurðir íslendinga fyrr en snemma hausts. Clausen-verslun gerði á 19. öld út allmörg kaupskip frá Ólafsvík yfir sumartímann og var talsvert um að Ólsarar reru á þeim. Hin eiginlega skútubylting í íslenskum sjávarútvegi hófst hins vegar ekki fyrr en á síðari hluta 19. aldar og stóð fram um 1920, þegar stærri vélbátar og togarar þóttu orð- ið ákjósanlegri skip til fiskveiða. Eftir að skútuútgerð hófst á 19. öld réðu margir Ólsarar sig í „pláss" á skútum árlega, einkum á skútum sem gerðar voru út frá Breiðafirði og Vestfjörðum. Meðan heimilis- feður voru fjarverandi af þessum sökum var ekki óalgengt að hús- mæðurnar réðust með börnin í kaupavinnu í sveitir á Snæfellsnesi. í upphafi þessarar aldar hófst vélvæðing bátaflota landsmanna. Til Ólafsvíkur voru á fyrsta áratugi ald- arinnar keyptir nokkrir vélbátar. Útgerð hins fyrsta, Geysis, tókst vel og jók bjartsýni manna á vélbátaút- gerð. Fleiri bátar voru því brátt keyptir til bæjarins og voru um 10 vélbátar gerðir út frá þorpinu á árun- um 1904-1914. Árið 1916-1918 voru nokkrir vélbátar gerðir út frá Ólafsvík, en frá 1918 fram til 1928 varð hlé á vélbátaútgerð þaðan. Ástæðan var sú að reynslan sýndi að án hafnaraðstöðu var vélbátaút- gerð frá Ólafsvík allt of áhættusöm. Vélbátarnir voru of þungir til þess að unnt væri að taka þá upp og setja daglega. I illviðrum var þeim hætt á legunni og urðu brautryðj- endur vélbátaútgerðar í þorpinu fljótt fyrir tjóni af þeim sökum. Kröf- ur um úrbætur í hafnarmálum urðu því háværari í sveitarfélaginu og hófust hafnarframkvæmdir loks á þriðja áratugi aldarinnar. Það var ekki fyrr en nokkrar úrbætur höfðu fengist í þessu efni að vélbátaútgerð hófst að nýju í Ólafsvík. Voru þá fyrst í stað settar vélar í gömul, opin áraskip. Þeir, sem riðu á vaðið með slfkar breytingar á bátum sínum, voru Ingvar Kristjánsson og Kristján Þórðarson. Mikil sjóslys á tveimur fyrstu ára- tugum þessarar aldar (38 menn fórust á árunum 1902-1920, en 86 menn á tímabilinu 1835-1930) drógu mjög þrótt úr þeim uppgangi mann- og atvinnulífs sem einkenndi Ólafsvfk um aldamótin. Þegar við bættist að tilraunir til vélbátaútgerð- ar skiluðu ekki viðunandi árangri var þess ekki lengi að bíða að hnign- unar tæki að gæta. Mannfjöldi í kauptúninu dróst saman. Ibúar höfðu verið 612 árið 1901, en voru 525 árið 1910, 444 árið 1920 og 439 árið 1930 (sjá mynd 1). Á sama tíma jókst íbúafjöidi í öðrum þétt- býlisstöðum á Snæfellsnesi. Þannig fjölgaði íbúum Hellissands og Stykk- ishólms verulega milli 1901 og 1930, þótt nokkurra sveiflna gætti einnig í íbúafjölda þessara staða. Hafnarframkvæmdir í Ólafsvfk gengu hægt. Úr litlu framkvæmdafé var að moða í upphafi og m.a. unnið í þegnskylduvinnu á þriðja áratugi aldarinnar. Þegar kom fram á fjórða áratug aldarinnar höfðu samt orðið talsverðar umbætur. Vélbátum í kauptúninu fjölgaði og árið 1939 tók hraðfrystihús til starfa. Á fimmta áratugi aldarinnar hófust veiðar í snurfvoð á Breiðafirði. Við þessi umskiptijann upp nýtt góðærisskeið í sögu Ólafsvíkur. Eftir 1950 var fólksfjölgun ör og samfelld fram yfír 1980, en nokkuð hefur dregið úr þeirri þróun undanfarin ár. Hafnaraðstaðan var þrátt fyrir umbætur erfið fram til ársins 1962. Lengi vel var höfnin svo grunn að fjaraði undan bátum á fjöru. Steinn í höfninni, „vararkollur" var hafður til merkis um hvort nógu aðsjávað væri fyrir báta að sigia inn í hö'fnina eða úr henni. Ólsarar börðust árum saman fyrir frekari umbótum í hafn- armálum. Einn ötulasti baráttumað- ur á þessu sviði var Ottó A. Arnason. 1962 hófst bygging nýrrar hafnar í Ólafsvík eftir ítarlegar rannsóknir erlendra og innlendra sérfræðinga árin 1960-1961. Allt frá 1962 hefur nánast samfellt verið unnið að hafn- argerð í bænum. Þetta hefur að sjálfsögðu gjörbreytt öllum aðstæð- um til útgerðar. Bátar hafa orðið fullkomnari og stærri og frá því um 1980 hafa einn eða fleiri skuttogar- ar verið í skipastól Ólsara. Umsvifamikil fyrirtæki í útgerð og fiskvinnslu hafa starfað í bænum undanfarin ár og áratugi. Hér er ekki kostur á að geta þeirra allra, en nefna má Hraðfrystihús Ólafsvík- ur hf., Hróa hf., Bakka sf., Stakkholt hf., Hólavelli hf., Enni hf., Fiskiðjuna Byígjuna, Sæfisk hf. og Fiskverkun Helga Kristjánssonar. Þá hefur fiski- og sfldarmjölsverksmiðja ásamt lifr- arbræðslu starfað í bænum. Kirkjan í Olafsvík, en hún var vígð 1967. Ólafsvík hefur á undanförnum árum verið meðal aflahæstu ver- stöðva hérlendis og útflutningsverð- mæti sjávarafurða á hvern íbúa með því hæsta sem gerist á landinu. Aðrar atvinnugreinar Árið 1980 höfðu u.þ.b. 65% íbúa Olafsvíkur atvinnu sína af fiskveið- um og fiskverkun, um 9% af öðrum iðnaði og byggingarframkvæmdum og 26% af verslun, viðskiptum, sam- göngum og annarri þjónustu. Fiskveiðar og verslun eru því enn, eins og _um aldir, aðalatvinnuvegir Ólsara. Áður var nokkur landbúnað- ur stundaður í bæjarlandinu og flest heimili höfðu einhverjar skepnur. Heyja var aflað innan landamerkja kauptúnsins og jafnvel uppi á Fróð- árheiði. Mór var tekinn til húsahitun- ar í Bæjarmýrinni ofan við bæinn. Eftir að Einar Markússon lét af verslun ráku Proppébræður umsvifa- mesta verslunarfyrirtæki í þorpinu. Árið 1926 keypti Finnbogi Lárusson verslun þeirra og rak síðastur manna hina svokölluðu „Ólafsvíkurverslun". Stóð rekstur hans fram yfir 1940. Árið 1921 var stofnað Kaupfélag Ólafsvíkur. Kaupfélag þetta starfaði fram yfir 1960 en gekk aldrei í SÍS. Kaupfélagið Dagsbrún var stofnað af mönnum er klufu sig út úr KÓ vegna óánægju með rekstur þess. Kaupfélagið Dagsbrún, sem gekk þegar í SÍS, var rekið frá 1943 og fram til 1965. Skömmu eftir að Kaupfélag Ólafsvfkur varð að hætta rekstri var rekstur Dagsbrúnar og Kaupfélags Hellissands sameinaður í Kaupfélag Snæfellinga, sem starf- aði í Ólafsvfk skamma hríð. Eftir það rak Kaupfélag Borgfirðinga um skeið útíbú í kauptúninu. Verslunum hefur fjðlgað nokkuð undanfarna áratugi. Þó voru ekki nema 44,6 ársverk unnin í verslun í þorpinu árið 1980. Helstu verslanir í Ólafsvík undanfarin ár hafa verið Kaupfélag Ólafsvfkur (nýtt félag sem fyrir fáum árum var stofnað til að taka yfir rekstur útibús Kaup- félags Borgfirðinga í bænum) og verslanirnar Hvammur, Kassinn, Vfk, Þóra, Litabúðin, Verslun Jóns Gíslasonar, Verslunin Lára, Brauð- gerð Ólafsvfkur og Lyfjaútibúið (Apótek Ólafsvíkur frá 1986). Eins og fyrr getur var sparisjóður stofnaður í Ólafsvík 1892. Þótt sparisjóðurinn hafí gegnt hlutverki sínu með prýði hefur velta hans aldr- ei verið eins mikil og stærri spari- sjóða, að ekki sé talað um banka er reka starfsemi á landsvísu. Það var því ugglaust fjármagnsfrekum fyrirtækjum í sjávarútvegi til hag- ræðis að Landsbankinn opnaði árið 1976 útibú í Ólafsvík. Ýmiss konar þjónusta, bæði opin- ber þjónusta og þjónusta rekin af einkaaðilum, hefur aukist í Ólafsvík, eins og öðrum þéttbýlisstöðum und- anfarna áratugi. Auk þjónustu tengdri samgöngum og sjávarútvegi í bænum má nefna rekstur veitinga- skála og Hótels Ness. Hótel Nes var sett á stofn af hagsmunaaðilum í sjávarútvegi og sveitarstjórninni, ekki síst til að tryggja aðkomnu verkafólki athvarf á vertíðum. Segja má að atvinnulíf í Ólafsvík sé einhæfara en æskilegt væri og afkoma í byggðarlaginu sé um of komin undir sjávarafla. Atvinnu- málanefnd Ólafsvfkur hefur á undanfðrnum árum gengist fyrir rannsóknum á hagkvæmni þess að stofna til nýrra atvinnugreina í Ólafsvík, m.a. hefur verið gerð út- tekt á möguleikum á loðdýrarækt og fiskeldi. Þótt þess sé að vænta að brotið verði upp á nýjungum í atvinnulífi í bænum á næstu árum og áratugum er ljóst að sjávarútveg- ur verður um ókomna framtíð, sem hingað til, aflgjafi atvinnu- og mannlífs í bænum. Þróun byggðar, f é- lagslífs og sveitar- stjórnar eftir 1911 Vegna hinnar öru fólksfjölgunar í bænum eftir 1950_er eitt af ein- kennum byggðar í Ólafsvfk hversu nýleg flest íbúðarhús og opinberar byggingar eru. Elsta hús í bænum er „gamla pakkhúsið", en svo er í daglegu tali nefnt pakkhús Clau- sen-verslunar, sem reist var árið 1844. Árið 1843 brunnu hús verslun- arinnar. Þau höfðu verið reist á einokunartímanum og þóttu hin reisulegustu á sinni tíð. Eftir brun- ann voru byggð tvö hús á vegum Clausen-verslunar, „gamla pakk- húsið", sem enn stendur, og verslun- arhús, sem síðast var kennt við kaupfélagið „Dagsbrún". Það hús brann 1966. Af eldri húsum öðrum má nefna félagsheimilið, sem fyrr er að vikið, tvö íbúðarhús frá því um aldamót og fáein hús frá fyrstu þremur áratugum aldarinnar. Gömlu „bæirnir" urðu smám saman að þoka fyrir nýrri byggð. I dag er í bænum margt reisulegra nýrra bygginga. Af opinberum byggingum má nefna kirkjuna, sem vígð var árið 1967, skólahús með nýbyggingu sem tekin var í notkun 1981, myndarleg og vel búin heilsugæslustöð var nýlega opnuð við Engihlíð, en Ólafsvík hef- ur verið læknissetur frá 1895. Við Ytra-Klif er ný félagsheimilisbygg- ing Ólsara risin, þótt enn sé hún ekki fullfrágengin. Á sl. ári var tek- in í notkun bygging með íbúðum fyrir aldraða. Félagslíf hefur alla þessa öld ver- ið öflugt í Ólafsvík. Eins og fyrr er að vikið var umtalsverð félagsstarf- semi í gangi í þorpinu um aldamótin. Á fyrri hluta aldarinnar gekkst góð- templarahreyfíngin fyrir miklu starfi í þorpinu, bæði fyrir börn og full- orðna. Félagsheimilið gamla var reist af góðtemplurum undir starf- semi sína, vígt árið 1901 og varð þegar mikil lyftistöng leiklistarstarf- semi í bænum. Kirkju- og safnaðar- starf er með blóma í Olafsvík og hafa prestar Ólsara jafnan tekið virkan þátt í félagsstarfi í bænum. M.a. má geta þess að þrír fyrstu formenn Sparisjóðs Ólafsvíkur voru jafnframt sóknarprestar Ólsara, þeir séra Helgi Árnason 1892—1908, séra Guðmundur Einarsson 1908-1923 og séra Magnús Guð- mundsson 1923—1963. Séra Helgi var fyrsti prestur Ólafsvíkurkirkju, sem vígð var 1892, en hafði áður þjónað Fróðárkirkju. Þeir þrír klerk- ar, sem fyrr eru greindir, gegndu því samanlagt störfum í þorpinu í meira en 70 ár. Ungmennafélagið Víkingur hefur skipulagt margs konar fþróttaiðkun í bænum, þótt aðstæður til æfinga og keppni séu ekki eins góðar og æskilegt væri. Ymiss konar klúbbar hafa verið myndaðir í Ólafsvík, eins og öðrum þéttbýlisstöðum á landinu undanfarna áratugi, og gegna veiga- rniklu hlutverki í félagslífi bæjarbúa. Þá er í bænum starfandi slysavarna- deild. Þess skal og getið að fyrir réttum 50 árum var verkalýðsfélagið Jökull stofnað og hefur starfað óslit- ið síðan. I bænum eru og starfandi flokksfélög stjórnmálaflokkanna. Verkefni sveitarstjórnar hafa að sjálfsögðu orðð margbreytilegri með vaxandi fólksfjölda. Opinberar fram- kvæmdir hafa verið miklar undan- farna áratugi. Ólafsvfk var raflýst með díselrafstöð árið 1945, en síðar var rafstöð byggð við Fossá. Raf- magnssveitur ríkisins keyptu stöðina og lagnir hreppsins í þorpinu. Fyrr er vikið að hafnarframkvæmdum og opinberum byggingum. Auk þeirra hafa á undanförnum áratugum stað- ið yfír framkvæmdir við gatnagerð innanbæjar og miklar umbætur í samgöngumálum. M.a. hefur tvíveg- is verið lagður nýr vegur undir Enni síðustu áratugi. Áður varð að sæta sjávarföllum til fara fyrir þennan faratálma, lífshættulega stigu. Þegar Ólafsvík varð kauptún 1911 var hnignunar tekið að gæta í þorpslífinu. Orsakir þess voru eink- um miklir sjóskaðar og erfiðar aðstæður til sjósóknar er hömluðu vélbátaútgerð. Eftir 1940 tók hagur Ólsara að vænkast með tilkomu frystihúss og bættum hafnarskilyrð- um. Frá því að framkvæmdir hófust við nýju höfnina árið 1962 hafa orð- ið miklar framfarir í Ólafsvík. Alexander Stefánsson var sveitar- stjóri lengst af á þessu tímabili og er á fáa hallað þótt nafn hans komi fyrst upp í hugann, þegar nefndur skal einhver af forsyarsmönnum sveitarstjórnarmála í Ólafsvík eftir 1962. Á undanförnum árum hefur nokkrum sinnum komið til umræðu að sameina sveitarfélög á utanverðu Snæfellsnesi. Þótt kannanir hafi bent til þess að slík sameining gæti verið hagfelld hefur málið aldrei komist á framkvæmdastig. I sveitar- stjórnarkosningunum 1982 voru hins vegar auk hefðbundinna kosn- inga greidd atkvæði um það hvort Ólsarar ættu að sækjast eftir kaup- staðarréttindum fyrir bæinn. Tillaga þess efnis var samþykkt með yfir- gnæfandi meirihluta atkvæða. Frumvarp þess efnis lagt fyrir Al- þingi og samþykkt 1983. ðlafsvík fékk kaupstaðarréttindin hinn 23. mars 1983. Fyrsti bæjarstjóri Ólafsvfkurkaupstaðar var Guðmund- ur Tómasson, en núverandi bæjar- stjóri er Kristján Pálsson. Niðurlag Hérhefur verið stiklað á stóru í sögu Ólafsvíkur undanfarnar aldir. Þróttur atvinnu- og mannlífs milli Ennis og Ytra-Klifs hefur í aldanna rás risið og hnigið eins og öldurnar við kinnunga þeirra báta, sem borið hafa aflann á land; grundvöll sjálf- stæðrar tilveru fólks í Ólafsvík. Engin tök eru á því að gera svo miklu efni skil í stuttu máli og því hefiir margt orðið útundan sem vert er frásagnar. Hér hefur áherslan verið lögð á þróun atvinnulifs og byggðar í Ólafsvík og lítt sem ekki skeytt um persónusögu. I riti því um sögu Ólafsvfkur, sem undirritað- ur vinnur nú að, verður ofang^reind- um þáttum og fleirum gerð rækileg skil. Höfundur er sagnfræðingur og hefur meðal annars unnið að rann- sóknum á sögu Ólafsvíkur.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.