Morgunblaðið - 26.03.1987, Blaðsíða 26

Morgunblaðið - 26.03.1987, Blaðsíða 26
26 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 26. MARZ Hættumerki í góðærinu eftirJón Sigurðsson Við lok kjörtímabils er eðlilegt að litið sé yfír árangurinn af starfi þings og stjórnar síðstliðin fjögur ár. Vitaskuld á ríkisstjórnin að njóta sannmælis og vera dæmd af verkum sínum. En einmitt þess vegna er mikilvægt, að menn átti sig á því, hverju hún hefur fengið áorkað þann tíma, sem hún hefur setið við stjórnvölinn, og hvemig hún skilur við. Forvígismenn stjórnarflokk- anna halda því fram, að ríkisstjórn- inni hafi tekist að koma efhahags- málum þjóðarinnar á réttan kjöl og jafnframt hafi hún staðið fyrir ýmsum umbótum, sem stuðli að batnandi lífskjörum f landinu, þegar litið er til lengri tíma. í þessu sam- bandi benda talsmenn ríkisstjórnar- innar meðal annars oft á hjöðnun verðbólgu og gott atvinnuástand annars vegar og staðgreiðslukerfi skatta og nýskipan bankamála hins vegar. Þessi atriði eiga að vera til marks um það, að núverandi rík- isstjórn sé fær um hvort tveggja: Styrkja efnahagsstjórn á líðandi stund og umbætur í efnahagsmál- um, sem búa í haginn fyrir framtíð- ina. Þetta er því miður ekki rétt. í fyrsta lagi er nú hætta á að ríkis- stjórnin sé að glutra niður góðær- inu, sem ríkt hefur síðustu misseri, með lausatökum á stjórn efnahags- mála. í öðru lagi eru skatta- og bankamálin einmitt dæmi um það, hversu vanmegnug núverandi ríkis- stjórn er til að koma fram varanleg- um breytingum, sem til framfara horfa. Góðærið Vissulega er það rétt, að í upp- hafi kjörtímabilsins náði ríkisstjórn- in niður verðbólgunni, sem hafði algeriega farið úr böndunum í stjórnartíð sjálfstæðismanna, Framsóknarflokks og Alþýðu- bandalags á árunum 1980-1983. Það er líka rétt, að atvinnuástand hefur verið gott hér á landi allt kjörtímabilið. Strangar aðhaldsað- gerðir, eins og gripið var til vorið 1983, voru nauðsynlegar og skiluðu árangri. Þær bitnuðu þó óþarflega harkalega á þeim, sem áttu helst undir högg að sækja, lágtekjuhóp- um og þeim, sem nýverið höfðu stofnað til mikilla fjárskuldbindinga vegna húsnæðiskaupa. Á árinu 1984 seig svo á ógæfuhlið. Haustið 1984 hækkuðu laun meira en sam- rýmst gat stöðugu gengi. Gengið var fellt í kjölfar kauphækkana og verðbólga færðist í aukana frameft- ir ári 1985. Á síðastliðnu ári urðu hins vegar mikil umskipti til hins betra í þjóðarbúskapnum, sem færðist nær jafnvægi en verið hefur um árabil. Verðbólga hjaðnaði, jöfn- uður náðist í viðskiptum við útlönd og hagvöxtur var ör. Þessi hag- stæða þróun varð fyrst og fremst vegna óvenju hagstæðra ytri skil- yrða. Olíuverð snarlækkaði, sjávar- afli jókst stórum. Fiskverð erlendis hækkaði, og vextir á alþjóðalána- markaði lækkuðu. En eigi einhver einn innlendur aðili heiður skilinn fyrir, að það tókst að nýta þessi hagstæðu skilyrði til að draga úr verðbólgu, er það verkalýðshreyf- ingin, sem féllst á hófsamlega kjarasamninga tvisvar sinnum á árinu. Þá má minna á það, að stjórn- arandstöðuflokkar, einkum Alþýðu- flokksmenn, studdu samningana í febrúar og nóvember 1986, bæði innan verkalýðshreyfingarinnar og á Alþingi. . Aðgerðir stjórnvalda í tengslum við febrúarsamningana 1986 — lækkun skatta, frumkvæði um lækkun nafnvaxta, stöðugt gengi og aðhald að verðhækkunum opin- berra aðila — greiddu fyrir jákvæðri þróun. Á það skorti hins vegar, að ríkisstjórnin skapaði nægilegt fjár- hagslegt svigrúm fyrir þessar aðgerðir með því að draga úr rík- isútgjöldum eða afla tekna með sköttum, sem ekki legðust almennt á launafólk. í þessu fólst hætta á ofþenslu í þjóðarbúskapnum. Enda kom á daginn, að í fyrra fóru launa- hækkanir talsvert fram úr því, sem gert var ráð fyrir í kjarasamningun- um í ársbyrjun meðal annars vegna launaskriðs, sem hinir ýmsu hópar launafólks nutu þó í misríkum mæli. Launaskriðið stafaði af þenslu á vinnumarkaðnum ekki síst vegna halla á ríkissjóði. Góðæri er engin nýlunda í ís- lenskum þjóðarbúskap. Á undan- förnum áratugum hafa metafli og batnandi viðskiptakjör oft fylgst að. En jafnoft hefur afturkippur siglt í kjölfarið. Góðærinu hefur gjarnan fylgt mikil þensla, sem stjórnvöld hafa oft orðið til að magna. Fyrir vikið hefur afturkippurinn orðið erfiðari viðfangs en þurft hefði að vera. Afleiðing þessa öldugangs hefur verið landlæg verðbólga og óhófleg erlend skuldasöfnun. Vonir stóðu til þess í fyrra, að tekist hefði að rjúfa þennan vítahring. Þær von- ir dofna nú óðum, en hættumerki hrannast upp. Hættumerki Hættumerkin eru meðal annars þessi: • Halli á fjárlögum fyrír árið 1987 er nærri 3 milljarðar króna þrátt fyrir góðærið. Líklegt virðist, að hallinn á ríkissjóði verði meiri en stefnt er að í fjárlögum. Á það er rétt að benda, að á bak við þenn- an halla býr án efa meira misvægi í ríkisfjármálum en 3 milljarðar króna, af þeirri einföldu ástæðu, að , í góðæri eru tekjur ríkissjóðs af veltusköttum meiri en í meðalári. Við þetta bætist svo, að rfkisstjórn- in hefur að undanförnu tekið ýmsar útgjaldaákvarðanir, til dæmis um auknar niðurgreiðslur á búvörum og framlög til framkvæmda utan fjárlaga, sem munu auka hallann. • Utlán bankanna vaxa nú mun örar en innlán. Fyrstu tvo mánuði ársins jukust útlán um Alh milljarð króna en innlán um rúmlega 2V2 milljarð. Af aukningu útlána er IV2 milljarður króna vegna kaupa bank- anna á víxlum af ríkissjóði. En jafnvel að þessum kaupum frátöld- um eru umskiptinj þensluátt mikil frá því í fyrra, því þá jukust útlán um rösklega 1 milljarð króna en innlán um 2V2 milljarð fyrstu tvo mánuði ársins. Lausatök ríkisstjórnarinnar á ríkisfjármálum og peningamálum bera því vitni, að kosningar eru í ¦ nánd. Ríkisstjórnin selur nú al- menningi skuldabréf og bönkunum víxla í miklum mæli, sem þrýstir vöxtunum upp á við. Á sama tíma og ríkissjóður er rekinn með halla er losað um útlánahömlur á bönkun- um. Stjórn peningamála vegur því ekki á móti þensluáhrifum hallans á ríkissjóði. Halli á ríkissjóði, sem er fjármagnaður beint eða óbeint, með seðlaprentun eða erlendum lántökum, magnar hættu á verð- bólgu og viðskiptahalla gagnvart útlöndum. Þegar má sjá merki þess, að þróunin stefni í þessa átt. • vcrðbólgan er þvi miður ekki 10% á ári um þessar mundir eins og ráðherrar halda fram. Upp á síðkastið hafa verðbreytingar reyndar svarað til 15—20% verð- bólgu á ári samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar. Verðbólga hér á landi er því enn miklu meiri en í helstu viðskiptalöndum íslendinga, sem setur stöðugleika í gengismál- um í hættu. • Viðskiptahalli gagnvart út- löndum er að myndast á ný, þótt útflutningur sé meiri en nokkru sinni fyrr. í síðustu þjóðhagsspá var spáð 1 milljarðs króna viðskipta- halla á þessu ári. Hann gæti orðið meiri, ef svo fer fram sem horfir. Skuldasöfnunin heldur því áfram. Allt ber þetta að sama brunni. Það er ekki nóg að tala um jafn- vægisstjórn í efnahagsmálum. Það þarf að framkvæma hana líka. í því efni skortir nú vemlega á hjá ríkisstjórninni. Af þeim sökum er hætta á því, að jafnvægi í þjóðarbú- Jón Sigurðsson „í fyrsta lagi er nú hætta á að ríkisstjórnin sé að glutra niður góö- ærinu, sem ríkt hefur síðustu misseri, með lausatökum á stjórn ef nahagsmála. I öðru lagi eru skatta- og bankamálin einmitt dæmi um það, hversu vanmegnug núverandi ríkisstjórn er til að koma f ram varanlegum breytingum, semtil framfara horfa." skapnum, sem er forsenda þess að unnt sé að koma fram varanlegum umbótum í efnahags- og atvinnu- lífi, sé að fara forgörðum. Skatta- og bankamál En það er ekki nóg með að rfkis- stjóminni förlist jafnvægislistin. Umbótamál, sem hún segist hafa komið fram, em sum sýnd veiði en ekki gefin. Staðgreiðslukerfi skatta og skipulag bankamála era nærtæk dæmi. Löngu er ljóst orðið, skattakerfi ríkisins er í rúst. Ráðherrar í ríkis- stjóminni lýsa því meira að segja þannig sjálfir að það sé í molum. Allir þekkja hrópandi dæmi um það, að þeir, sem búa við sðmu kjör, bera ekki sömu skatta. Heiðarleik- inn er skattlagður og nýjar atvinnu- greinar bera þyngri skatta en gamlar. Ríkisstjórnin hefur haft fjögur ár til að lagfæra skattakerf- ið en hefur hvorki mótað heildar- stefnu í skattamálum né komið fram umtalsverðum úrbótum. Á starfstíma stjórnarinnar hafa hvað eftir annað verið lagðar fram lítt undirbúnar tillögur um nýja skatta og skattbreytingar, sem svo hefur verið horfið frá, stundum án greinargerðar eða umræðu. Nægir hér að nefna áform síðastliðið haust um olíuskatt, breytingar á vöra- gjaldi og tollskrá og um virðisauka- skatt í stað söluskatts. Öllu var þessu ýtt á flot með fjár- lagafrumvarpinu, en strandaði síðan eða var dregið til baka. Þetta era afleit vinnubrögð. Menn verða að geta treyst á stöðugleika og skipuleg vinnubrögð í skattamálum. Það er til marks um stefnuleysið, að við fjárlagaumræðuna í haust sagðist rfkisstjómin Ieggja höfuð- áherslu á virðisaukaskatt, vörugjald og nýja tollskrá, en staðgreiðslu- málið var nánast nefnt í framhjá- hlaupi. Þegar á þingið leið breyttist þetta allt. Virðisaukaskatturinn strandaði og tollskráin nýja var lögð til hliðar. A síðustu vikum starfs- tíma síns reyndi stjómin að klóra í bakkann og fékk samþykkt lög um staðgreiðslu tekjuskatts og út- svars og ýmissa smáskatta, sem þeim tengjast. Því ber að fagna, að þetta mál skyldi loksins koma fram. Það var hins vegar afleitt að þurfa að keyra svo afdrifaríkar breytingar á skattalögum gegnum þingið í tímaþröng. Málið kom í reynd of seint fram, og er þó ekki nema hluti þess verks, sem vinna þarf á þessu sviði. Það má alls ekki spilla svo góðu máli með fljótfærnis- legum vinnubrögðum. Reyndar átti ríkisstjórnin ekki framkvæði að staðgreiðslumálinu, heldur var það verkalýðshreyfingin, sem knúði það fram. En ljóst er að jafnvel þennan þátt skattamálanna verður að end- urskoða strax í haust. Ríkisstjornin hefur viðurkennt þetta með því að skipa milliþinganefnd til að endur- skoða allar helstu tölur í hinum nýsettu lögum áður en á þau reyn- ir árið 1988. Sannleikurinn er sá, að eins og málið var lagt fyrir er ekki Ijóst, hvort það felur í sér hækkun eða lækkun tekjuskatts til ríkisins. Hlutur launafólks er ekki vel tryggður með ákvæðum hinna nýju laga. Staðgreiðslukerfi beinna skatta er þó tvímælalaust fram- faraskref sé vel um hnútana búið. En rfkisstjórnin hefur ekki undir- búið málið nægilega vel, en hefur látið Alþingi samþykkja lög til bráðabirgða til að hampa í kosn- ingabaráttunni. í bankamálum hefur stjórnin sett nýja heildarlöggjöf um banka- kerfið, stuðlað að auknu frjálsræði um vaxtaákvarðanir og að myndun verðbréfamarkaðar. Það er vissu- lega rétt, að fjármagnsmarkaðurinn utan bankanna hefur þróast nokkuð á síðustu áram og markaðsöfl ráða nú meiru um vaxtamyndun en áð- ur. Þetta er jákvæð þróun. Af skipulagi bankanna er hins vegar aðra sögu að segja. Á síðustu dög- um þingsins voru samþykkt lög um að breyta Útvegsbankanum í hluta- félag. Hlutafélagsformið virðist þó vera nafnið tómtj því í reynd fela lögin í sér, að Útvegsbankinn er endurreistur með allt að eins millj- arðs króna framlagi úr ríkissjóði og Fiskveiðasjóði, sem starfar á ábyrgð ríkissjóðs. Þessi niðurstaða í Útvegsbankamálinu er ekki síst athyglisverð fyrir þá sök, að banka- stjóm Seðlabankans hafði í álits- gerð í nóvember síðastliðnum sagt, að endurreisn Útvegsbankans væri langversti kosturinn, sem fyrir hendi væri í bankamálum. Ríkis- stjómin hefur þetta álit að engu með lögunum um Útvegsbankann, sem hún hefur nú látið samþykkja á Alþingi. Hér er því um verulegan ágreining að ræða milli rfkisstjórn- arinnar og Seðlabankans. Það er óhætt að fullyrða, að rfkisstjómin hafi einfaldlega viljað fleyta sér framyfir kosningar með því að skila auðu í Útvegsbankamálinu. Hún reynir að láta líta svo út, sem hún hafist að en gerir í raun og vera ekki neitt, þyí frá þvf í ársbyrjun 1986 hefur Útvegsbankinn í reynd starfað á ábyrgð ríkissjóðs með milligöngu Seðlabankans. Hug- myndin um að gera Útvegsbankann í ríkara mæli en verið hefur að banka sjávarútvegsins, með þátt- töku sjóða og samtaka innan hans, er byggð á úreltri atvinnustefnu. Það er einmitt sundurhólfun og sérhæfing lánastofnana á íslandi, sem er ein helsta rót þess vanda, sem Útvegsbankinn glímir nú við. Þetta skipulag virðist nú eiga að festa enn frekar í sessi, og ríkissjóð- ur og Fiskveiðasjóður borga að mestu eða öllu leyti tap Útvegs- bankans. Þessi niðurstaða í Útvegsbanka- málinu er alvarlegt umhugsunar- efni að minnsta kosti af þremur ástæðum. í fyrsta lagi af því, að i reynd var þetta mál prófsteinn á vilja og getu ríkisstjórnarinnar til að gera raunhæfar breytingar í átt til heil- brigðari og ábyrgari starfshátta í íslensku viðskipta- og atvinhulífi. Á því prófí féll stjómin. í öðra lagi felast í lögunum um Útvegsbankann mikilvæg frávik frá hinni nýju löggjöf um viðskipta- banka. Reyndar hefur Útvegs- bankinn frá því í ársbyrjun 1986 ekki fullnægt ákvæðum þessara laga um hlutfall eiginfjár af niður- stöðutölum efnahagsreiknings. Þannig má segja, að í fyrsta sinn, sem á þessi lög reyndi, hafi ekki verið farið eftir þeim. í þriðja lagi er Útvegsbankamál- ið glöggt dæmi um tvískinnung, það breiða bil sem stundum verður milli orða og athafna í íslenskum stjóm- málum. í þessu máli á þetta sérstak- lega við Sjálfstæðisflokkinn. Forystumenn hans höfðu um það stór orð á liðnu ári, ekki síst á flokksráðsfundi í nóvember 1986, að nú þyldi endurskipulagning bankakerfísins enga bið, dregið skyldi úr. ríkisábyrgð á banka- rekstri og aldrei' skyldi eyrir renna úr rfkissjóði í Hafskipsgjaldþrotið. Efndir þessar era komnar í ljós. Ekki stendur steinn yfír steini í hinum stóra yfírlýsingum. Menn hafa talað um það í tutt- ugu ár að endurskipuleggja banka- kerfið í landinu án þess nokkuð hafí verið gert. Enn einu sinni er nú skilað auðu og ekki bættur sá brestur í bankakerfínu, sem birtist í vanda Útvegsbankans. Sjálfhelda helm- ingaskipta Skatta- og bankamálin era tvö dæmi um vanmátt samstjómar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar- floks til þess að koma fram haldgóð- um umbótum í efnahags- og atvinnumálum. Þessir tveir flokkar era einfaldlega of nátengdir rót- grónum sérhagsmunum og gömlum hugmyndum, sem standa í vegi framfara. Þeir binda hvor annars hendur á víxl í þeim málum, þar sem annar flokkanna kynni þó að hafa einlægan umbótavilja. Þannig lenda framfaramálin ( sjálfheldu helmingaskipta. Þetta ættu kjós- endur að hafa hugfast, þegar þeir gera upp hug sinn í Alþingiskosn- ingunum 25. apríl næstkomandi. Höfundurerhagfræðingur. Hann er efstí tnaður á framboðslista AJþýðuflokksins íReyhjavik við Alþingiskosningarnar25. apríl næstkomandi. Uppskrifta- samkeppni Isafoldar fyrirbörn og unglinga ísafoldarprentsmiðja hf. hyggst á 110 ára afmæli sínu á þessu ári gefa út mat- reiðslubók handa börnum undir nafninu Anœgjustundir í eldhusinu. Börnum og ungl- ingum, 10 ára og eldri, gefst kostur á að senda inn upp- skriftir til birtingar í bókinni og verða veitt verðlaun fyrir bestu uppskriftirnar. Uppskriftimar skulu vera hvort heldur er til daglegra nota eða hátíðabrigða, kökuppskriftir og hvers kyns frumlegir og fljótlegir réttir. Bókínni verður skipt í kafla auk almennra leiðbeininga um áhöld, matvæli ofl. Kaflamir verða: Heit- ir og kaldir drykkir; salöt, brauð og ýmsir kaldir réttir; heitar máltí- ðir; bakstur; garðveislur; nesti og ferðalög; réttir frá ýmsum löndum. Umsjón með útgáfunni annast matreiðslukennararnir Bryndís Steinþórsdóttir og Anna Gísladótt- ir, en uppskriftimar skal senda ísafold fyrir 12. apríl nk. merktar: Uppskriftasamkeppni ísafoldar 1987, Pósthólf 455, 121 Reykjavík.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.