Morgunblaðið - 17.05.1991, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 17.05.1991, Blaðsíða 20
20 1/11 í! '-<H . I . I OtY. MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 17. MAÍ 1991 Mmning: Aldís Schram Ég sá hana fyrst í marsmánuði haustið 1956. Ég var sautján ára unglingur, á biðilsbuxunum eftir dóttur hennar. Hún yar fulltíða kona, í blóma lífsins. Ég man það eins og það hefði gerst í gær. Við Bryndís vorum að koma af árshátíð Framtíðarinnar, __ málfundafélags lærða skólans. Ég hafði tekið þátt í einhverri mælskukeppni. Bryndís heillaði okkur með kankvísu dansat- riði. Við leiddumst hönd í hönd í fyrsta sinn heim til hennar, þetta kvöld. Það var líka í fyrsta sinn sem ég hafði stigið fæti inn fyrir dyrnar í Sörlaskjóli 1 — aðalbækistöð stór- fjölskyldunnar, sem ég átti eftir að tengjast böndum síðar. Allt í einu birtust húsráðendur, Aldís og Björgvin, hún skartklædd og hann veislubúinn, nýkominn úr mannfagnaði. Myndin sem við mér blasti hverfur ekki úr huga mér. Hún birtist mér sem sú kona, sem leggur heiminn að fótum sér, fyrir- hafnarlaust, án samanburðar eða mannjafnaðar. Með því einu að vera til. Hann var ímynd karlmennsk- unnar, betur íþróttum búinn en aðrir menn, svipmikill og stæltur, stoltur af því að eiga þessa gersemi fyrir konu. í 35 ár hélt hún okkur, vinum sínum, venslafólki og aðdáendum, samfellda veislu. Gestirnir komu og fóru, en veislan hélt áfram. Nú er þessari veislu lokið. Hin stórlynda og örláta kona, sem brá birtu yfir líf okkar allra, hefur skyndilega verið kölluð brott. Eftir sitjum við veislugestir, hljóðlátir og áttavilltir, og kveðjum gestgjafa okkar hinstu kveðju í dag. Það er mikill sjónar- sviptir þegar slík prímadonna hverf- ur af sviðinu i seinasta sinn. Frá því ég sá hana fyrst liðu þrjú ár, þangað til ég gekk að eiga dóttur þeirra Aldísar og Björgvins, Bryndísi. Það sem heillaði mig var það sama og heillaði tengdaföður minn forðum: Tiginborið fasið, þessi ólgandi lífsorka og þessi óræða blendni stolts og stórlyndis, örlynd- is og örlætis. Og hið alþýðlega bjartalag í barmi eðalborinna kvenna. Þetta er erfðavísar kvenna af þessu kyni. Þeirri þjóð getur ekki verið alls varnað, sem fóstrar slíkar dætur. Aldís Brynjólfsdóttir fæddist í Reykjavík 23. mars árið 1917. For- eldrar hennar voru Margrét Magn- úsdóttir frá Litlalandi í Ölfusi og Brynjólfur Jónsson, bóndi á Hvoli í sömu sveit, síðar togarasjómaður í Reykjavík. Bæði voru þau sunn- lenskrar ættar. Þessar ættir má rekja aftur til Skálholtsbiskupa og valdamanna fyrr á tíð, ef menn vilja. En seinustu ættliðir þessa sunnlenska kyns lifðu á landsins gæðum, í hinu milda landslagi Suð- urlands. En Margrét og Brynjólfur námu ekki staðfestu í sveitinni. í upphafi nýrrar aldar héldu þau fótgangandi til Reykjavíkur með aleiguna á bak- inu og elstu börnin í eftirdragi. Skyldi þeim hafa boðið í grun, þar sem þau gengu í fyrsta sinn um holótta malarstíga þessa óhrjálega grótaþorps, að fyrir þeim lægi að byg9a heimsborg? Sem þau stóðu þarna með tvær hendur tómar og áttu hvergi höfði sínu að halla? Áttu ekkert nema hvort annað og ástina og bjartsýnina sem ungu atgervisfólki er í blóð borið. Fyrsti kolatogarinn var að sigla inn sundin blá. Það varð hlutskipti Brynjólfs, föður Aldísar, að fylla flokk þess einvalaliðs íslenskra karl- manna, sem mannaði togaraflotann á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöld og fram í heimskreppu. Brynjólfur var fallinn í valinn þegar ég kynntist þeim mæðgum fyrst. Af myndum að dæma var hann þrekmaður, bjartur yfirlitum og fríður sýnum. Um föður sinn sagði Aldís einu sinni við mig: „Hann hafði fallegustu karlmanns- hendur sem ég hef séð, stórar og sterkar, lúnar af vosbúð langrar sjómannsævi — en svo traustar og hlýar." Þessi orð lýsa ástríki föður og dóttur vel. Þau Margrét og Brynjólfur eign- uðust níu börn 5 dætur og 4 syni. Þrjú barnanna dóu í frumbernsku. Þessi fríði og mannvænlegi barna- hópur var snemma innritaður í hinn stranga skóla lífsins. Öll fengu börnin að kynnast óvæginni lífsbar- áttu alþýðufólks á þessum árum. Þegar strákarnir stálpuðust gerðust þeir sjálfir togarasjómenn á ungum aldri. Þar með höfðu þeir til þess burði, vart af barnsaldri, að létta undir með fjölskyldunni. Framtíðin blasti við þeim, þegar skyndilega dró sorgarský fyrir sólu. Það urðu örlög tveggja bræðranna, þeirra Magnúsar og Ólafs, að gista hina votu gröf, þegar togarinn Leifur heppni fórst með allri áhöfn í mannskaðaveðrinu mikla, Hala- veðrinu 1925. Mynd þessara táp- miklu drengja skipar heiðurssess með fjölskyldu þeirra alla tíð síðan. En söknuðurinn og sorgin settist að í hjarta þeirra, sem eftir lifðu. í þingræðu, sem Héðinn Valdi- marsson flutti með frumvarpi sínu til laga um byggingu verkamanna- bústaða í Reykjavík, lýsir hann að- búnaði þeirra erfiðismanna og fjöl- skyldna þeirra, sem breyttu Reykjavík úr grjótaþorpi í heims- borg, þrátt fyrir heimskreppur og heimsstyrjaldir, markaðshrun, verðfall og sfldarbrest. Þeim var vísað með fjölskyldur sínar til vistar í saggafullum kjöllurum eða á vind- börðum hanabjálkum þessa út- kjálkaþorps. Fjölskylda Margrétar og Brynj- ólfs var þar engin undantekning. Oft var enga vinnu að fá, þótt reyndur sjómaður ætti í hlut. Þau hröktust úr einni leiguíbúðinni í aðra. I tvígang elti ólánið þau á röndum, þegar brann ofan af fjöl- skyldunni. Þá tók Margrét til sinna ráða og hélt með dætur sinar í sfldarvinnu norður í land til þess að koma aftur fótunum undir fjöl- skylduna. En aldrei lét hún baslið bugá sig. Og aldrei var hún svo úrræðalaus að dætur hennar dáfagrar gætu ekki haldið til jafns við stöllur sínar í klæðaburði. Það var alveg sama hvort þær bjuggu í hreysi eða í höll: Þetta voru eðalbornar konur og héldu sig sem slíkar. Seinustu árin sem Margrét lifði áttum við Bryndís því láni að fagna að hún bjó hjá okkur skamma hríð. Áður hafði hún gengið úr íbúðinni sinni björtu í verkamannabústöðun- um fyrir okkur í heilan vetur. Uppi á vegg í herbergi sínu hafði hún myndir af tveimur mönnum, sem hún hafði mætur á: Sr. Haraldi Níelssyni og Ólafi Friðrikssyni. Ég innti hana eftir því, hvert erindi þessir menn ættu í hennar hús. Af orðum hennar mátti ráða að hún taldi þá góða fulltrúa tveggja afla, sem mótað höfðu líf hennar sjálfr- ar. Annars vegar djúp og einlæg trúrækni, sem var henni huggun harmi gegn eftir sonamissinn. Hins vegar hugsjón jafnaðarstefnunnar og baráttu Ólafs og hans manna fyrir mannréttindum og mannlegri reisn alþýðufólks. Það var engin hending að synir Margrétar gerðust ungir sveinar sjálfboðaliðar við að verja heimili Olafs Friðrikssonar, þegar hann sætti ofsóknum og ofbeldi ranglátra manna vegna rússneska gyðinga- drengsins munaðarlausa, Natans Friedmans, sem Ólafur hafði tekið að sér í Rússlandsheimsókn og vildi koma undir læknishendur. Þegar Ólafur Brynjólfsson var yfírheyrður af lögreglu, eftir að ófriðaöldur vegna þessara atburða hafði lægt, var drengurinn spurður: „Vissi hún móðir þín af því að þú gekkst í lið með Ólafi Friðrikssyni?" Svarið lýsir báðum vel, móður og syni: „Hún mamma — hún sendi mig." Þetta tilsvar hefur alltaf minnt mig á fleyg orð spartverskrar móður, þegar sonur hennar kvart- aði við hana undan fátæklegum vopnum og verjum. „Ef sverð þitt er stutt — gakktu þá feti framar." Bræður Aldísar áttu ófá dags- verk í sjálfboðavinnu þegar verka- menn í Reykjavík reistu eigin hönd- um höll yfír sinn unga flokk — Alþýðuhúsið í Reykjavík. Seinna gerðist einn bræðranna, Jón Brynj- ólfsson, um skeið bæjarstjóri Isa- fjarðarkrata í Rauða bænum, Isafirði. Og þaðan átti tengdamóðir mín bjartar minningar frá heitum sumrum bernskunnar við skjólsæl- an Skutlusfjörðinn. Svona liggja sporin víða saman. Eftir að ég var genginn til liðs við Alþýðuflokkinn bar það til tíðinda, að Jón Brynjólfs- son, bróðir tengdamóður minnar og endurskoðandi flokksins, varð bráð- kvaddur í ræðustól á flokksstjórnar- fundi. Það var ekkert að villast, þetta fólk. Margréti Magnúsdóttur brá því ekkert við þau tíðindi að dótturdótt- ir hennar væri í tygjum við son Hannibals. Hún ræddi að sönnu ekki mikið um stjórnmál á efrí árum, enda stóðu önnur og háleit- ari málefni hjarta hennar nær, þeg- ar þar var komið sógu. En sannfær- ing hennar var óbilandi. Og mikið var hún stolt af íbúðinni sinni björtu í verkamannabústöðunum á Há- teigsvegi. Loksins hafði fjölskyldan eignast öruggt þak yfir höfuðið, eftir alla hrakningana og eftir ára- tuga þrotlaust strit fjölskyldumeð- limanna við að reisa ísland úr ör- birgð til allsnægta. Eftir að hafa kynnst þessari sögu af vörum ömmu og móður Bryndís- ar gat það varla komið mér í opna skjöldu þegar tengdamóðir mín sagði við mig formálalaust fyrir tæpum aldarfjórðungi: „Þið feðgar eruð á rangri braut. Þið eigið heima í Alþýðuflokknum — og hvergi ann- ars staðar." Innst inni vissi ég að hún hafði lög að mæla. Það tók mig hins vegar áratug að manna mig upp í að fara að ráðum henn- ar. Það var ekki í fyrsta sinn og ekki það seinasta, sem ég hlustaði eftir hennar ráðum, ef mér þótti nokkurs við þurfa. Hver var hún sjálf þessi örláta kona, sem átti með veru sinni og verkum svo stóran hlut í lífi svo margra? Fegurðardrottning? Já, vissulega, sem gat vafið okkur öll- um um fingur sér. En um leið dótt- ir alþýðunnar, sem sómdi sér betur en aðrar konur, skartklædd í veislu- sölum. Moðir sjö barna en um leið ættmóðir stórfjölskyldu, sem leit á hana sem sameiningartákn. Hún var kona, sem hélt öllum þráðum í hendi sér. Kona sem við leituðum til, þegar á bjátaði og hélt okkur veislu, þegar tilefni var til mann- fagnaðar. Sjálf sagði hún í blaðavið- tali fyrir ári, orð sem lýsa henni vel: „Karlmenn hafa borið mig á höndum sér allt mitt líf." Það var satt. Hún var kona, sem skáldin vilja lofsyngja og lyfta á stall, okk- ur öllum til yndisauka. Við vildum allir sitja og standa eins og hún vildi. Þannig ríkti hún og réði, án þess við vissum eiginlega af því. Oú est la femme? — spyrja Frakk- ar. Þeir vita sínu viti um lífsgát- una, að ekki er allt sem sýnist. En var hún þá ekki hin dæmi- gerða fórnfúsa eiginkona sinnar kynslóðar? Var hún ekki konan, sem fórnaði meðfæddum hæfileikum og auðsóttum frama fyrir aðra, svo að þeir fengju að njóta sín? Var hún ekki konan, sem varð að hverfa frá menntáskólanámi vegna þess að efnahagur foreldranna leyfði ekki slíkan munað? Satt að segja hefur það aldrei hvarflað að mér að þessi viljasterka kona hefði látið svo lítilfjörlegt mál sem peningaleysi aftra sér frá því að stunda það nám, sem hugur hennar stóð til, ef það hefði verið henni brennandi metnaðarmál. Ég held henni hafi sjálfri fundist tími til kominn að innritast í lífsins skóla. Slík kona sem hún var skynj- aði að fleira gat verið eftirsóknar- vert í lífinu en sá fróðleikur, sem numinn verður af skólabókum. Og það er ekki eins og hún hafi lagt nám á hilluna þegar hún byrj- aði ung í lífsins skóla. Lengi bjó hún að þeim metnaði bræðra sinna að hafa sótt besta barna- og ungl- ingaskóla landsins á Landakoti. Og hún var að læra allt sitt líf. Hún talaði dönsku eins og innfædd. Hun var jafnvíg á ensku og þýsku, las frönsku með Bryndísi til stúdents- prófs og hélt áfram síðar, sjálfri sér til ánægju. Ellert sonur hennar seg- Ný frímerki í tilefni Nordia 91 og Norðurlandafrímerki tiMírt MfWífítS'itÍfitíítJ í'í: íV*iíít-; fíH»Ín-*í Frímerki Jón Aðalsteinn Jónsson Fyrir stuttu sendi Póst- og sima- málastofnunin út þriðju tilkynningu sína á þessu ári um ný frímerki. Fimmtudaginn 23. maí nk. gefur hún út tvær nýjar útgáfur. Fyrri útgáfan kemur út í tilefni norrænu frímerkjasýningarinnar NORDIA 91, sem hefst í Laugardalshöllinni fimmtudaginn 27. júní nk. og stend- ur til sunnudagskvólds 30. júní. Verður þetta þriðja og síðasta smá- örkin, sem gefin verður út í tilefni þessa merka atburðar í sögu ís- lenzkra frímerkjasamtaka. í þessari örk er síðasta myndefnið, sem sótt hefur verið úr landabréfi (Carta Marina) af Norðurlöndum eftir Olaus Magnus, sem út kom 1539. Á þessari örk birtist nú mynd af íslandi, eins og kortagerðamenn 16. aldar ímynduðu sér, að land okkar Iiti út. Þrjú frímerki eru í örkinni, hvert að verðgildi 50 kr. Hins vegar er örkin með yfirverði, 65 krónum, svo að söluverð hennar er 215 kr. Þröstur Magnússon hefur hannað þessa smáörk eins og hinar fyrri, en sjálfur Slania séð um myndgröft- inn, Þessi örk er prentuð hjá Joh. Enschedé en Zonen í Hollandi. Rétt er að benda hér á það, sem tekið er sérstaklega fram í tilkynn- ingu póststjórnarinnar, að örkin verður einungis til sólu til 30. júní 1991, þ.e. ti! síðasta dags NORDIU 91. Er því vissara fyrir þá, sem hug hafa á, að tryggja sér eintök í tíma. En hér má vissulega spyrja. Hvers vegna mátti þessi örk ekki vera til sölu eitthvað fram á haustið, t.d. fram að Degi frímerkisins 9. okt. nk.? Ekki er víst, að allir geri sér grein fyrir þessum stutta sölutíma. Enn fremur gæti hér einnig orðið um þó nokkra fjármuni að tefla fyrir Frímerkja- og póstsögusjóð- inn. Ekki mun honum af veita, og nægir þar að vitna til eftirfarandi ummæla í tilkynningu póststjórnar- innar: „Tilgangur sjóðsins er að efla og styrkja störf og rannsóknir á sviði frímerkjafræða og póstsögu. Ennfremur hvers konar kynningar- og fræðslustarfsemi til örvunar a frímerkjasöfnun, svo sem með bóka- og blaðaútgáfu. Eins og hér má lesa, eru ærin verkefni fram undan fyrir þennan sjóð. Hvers vegna þá ekki að nýta einu tekju- lind hans sem bezt? Þá vil ég benda lesendum þessa þáttar á einblöðung, sem Póstmála- stofnunin sendi út með tilkynningu sinni. Þar segir m.a., að ákveðið hafi verið, að smáörkin, sem út kom 9. okt. 1990 verði höfð til sölu til 1. júní 1991, hafi hún þá ekki selzt upp áður. Ekki veit ég heldur, hver hefur tekið ákvörðun um þetta. Mér segir hins vegar svo hugur um, að enn sé það mikið óselt af þeirri örk, að skynsamlegt hefði getað verið að leyfa sölu hennar a.m.k. til loká NORDIU 91 og grynna þannig á upplagi hennar. Um leið hefði Póstsögusjóðurinn að sjálf- sögðu hagnazt eitthvað í leiðinni. Norðurlandafrímerki 1991 Sama dag og NORDIU-örkin "rl*#* -s "*'"i.. *cd! Lv; ^* : KJ ')'':;'i'í. ', ('..:;" <"¦¦'' JT... ..¦*,.,-.-. ""»/ - I- t1-:: ()• ••»'*'.">¦' /"" "'¦>. . i.i>>iiiiiitiiiitijiiiti>>i(i>it>f>>!><f>>>Aiy^'M«>i " I íÍLANÍfíÖeii! fðLAN B ðöw Ititltlllliilltllltlttlllltlttll* M'l 'k' ¦¦> í M ÍSLANÍi'IO' >>>>>>>>>>>>>>>>¦> NBKIHtN MIMílilsWSfHIHfi WMAVÍk it «.lliMI l«"i vni' m to> 1 fSLANB 'íl«"í""' * ¦ ÍfáÍiiÍ't' llit S 111 i 811 >1tf>f>flflt< m m 9 ISLANÖ 3JW1 i>.l.,a*ái>t ¦ III111 8 iiil.it iÉi kemur út, gefur póststjórn okkar út Norðurlandafrímerki 1991. Er þetta í sjötta sinnið, sem póststjórn- ir Norðurlanda gefa út frímerki með sameiginlegu þema. Eru það áfangastaðir ferðamanna að þessu sinni. Nú gerist það hins vegar í fyrsta skipti, að Grænland, Færeyj- ar og Álandseyjar bætast í hópinn, svo að póststjórnirnar eru átta um þessa Norðurlandaútgáfu. Tekið er fram í tilkynningu póststjórnarinn- ar, að þessar átta útgáfur megi panta hjá öllum póststjórnum land-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.