Morgunblaðið - 24.10.2001, Blaðsíða 30

UMRÆÐAN
30 MIÐVIKUDAGUR 24. OKTÓBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
O
rð geta reynst hættu-
leg, líka hugtök sem
við komumst ekki
hjá að nota, skringi-
leg orð eins og
nýbúi. Við þurfum heiti til að
geta talað saman, við getum ekki
alltaf notað setninguna „Íslend-
ingur sem fæddur er erlendis og
af öðru þjóðerni en hefur sest
hér að og hyggst sennilega búa
hér áfram“ þó að það sé ná-
kvæmara. En hvenær hættir
nýbúi að vera nýbúi, eftir 50 ára
dvöl hérlendis?
Frelsi, réttlæti, þjóð, trú, allt
er þetta eldfimt. Hugtakið friður
er líka varasamt, friður eins er
stundum ánauð annars. Friður á
svæðum talibana í Afganistan
merkir til dæmis að konur sem
neita að hylja sig með kufli fá
sumar hverj-
ar saltsýru-
slettu í andlit-
ið.
Sum orð
eru þess eðlis
að um leið og
þau heyrast eða sjást í frétta-
skrifum vakna hik og efasemdir.
Stundum bregður fyrir orðinu
öfgamaður í fréttum og þá getur
verið erfitt að útskýra fyrir sjálf-
um sér og öðrum hverjar for-
sendurnar séu. Talibanarnir eru
í okkar huga svo ofstækisfullir
að þeir eru varla með réttu ráði.
Innlendum keppinautum þeirra
um völdin finnst talibanar vissu-
lega öfgafullir en eru ekki endi-
lega ósammála þeim Muhammad
Omar og félögum um allt.
En hverja eigum við að kalla-
hryðjuverkamenn? Nýlega var
gerð skoðanakönnun meðal Pal-
estínumanna og þeir spurðir
hvort þeir álitu að árásirnar á
Bandaríkin hefðu verið í sam-
ræmi við lög íslams. Nær fjórð-
ungur svaraði því játandi.
Palestínumenn hafa þurft að
berjast við fálæti heimsins og ör-
væntingu en virðast líka eiga það
sameiginlegt með fjendum sín-
um, Ísraelum, að forðast að við-
urkenna nokkra sök hjá sjálfum
sér. Þetta er vond hefð og oft
fyrsta skrefið í faðm ofstækis og
ofbeldis. Þeim finnst mörgum að
kjósendur á Vesturlöndum, sem
flestir hafa stutt Ísraela und-
anbragðalaust í hálfa öld, séu ef
ekki réttdræpir þá að minnsta
kosti svívirðilegir hræsnarar. Og
fullir fordóma gagnvart aröbum;
ekki er víst að það sé alveg
rangt.
En samt bregður okkur illi-
lega í brún. Hvernig getur heil-
brigt fólk komist að þeirri nið-
urstöðu að það sé í samræmi við
rétta siði og trú og lýsi hetjulund
að taka með sér í dauðann þús-
undir vopnlausra manna og jafn-
vel lítil börn?
Svar Palestínumanna sem
þannig hugsa er að öllum sé
sama um þjóðina og þjáningar
hennar, hún eigi rétt á að beita
hvaða meðali sem er, líka morð-
um að yfirlögðu ráði á óbreyttum
borgurum. Þess vegna séu liðs-
menn bin Ladens, sem krefjast
þess meðal annars að Palest-
ínumenn fái land sitt aftur og
Ísraelar verðir reknir í sjóinn,
hetjur sem leggi málstaðnum lið.
Nýlega var viðtal í sjónvarps-
stöðinni CNN við unga konu sem
starfar hjá annarri stöð, Al-
Jazeera í Qatar, sem mikið er nú
rætt um. Síðarnefnda stöðin er
orðin vinsælasta fréttastöð í
arabaheiminum eftir að stríðið
við talibana hófst. Talsmenn
hennar segjast ekki draga taum
múslíma heldur reyna eftir
megni að láta sjónarmið allra að-
ila koma fram.
Konan, sem var í útliti og
klæðaburði eins vestræn og kyn-
systur hennar í Reykjavík, var
spurð hvort það væri rétt að í
fréttaútsendingunum væru pal-
estínskir sjálfsmorðingjar, sem
sprengja sjálfan sig og tugi
vopnlausra Ísraela fyrirvaralaust
yfir í annan heim, kallaðir „písl-
arvottar“. Já, þeir eru písl-
arvottar og fórna sér fyrir þjóð-
ina, var svarið. En Sádi-Arab-
arnir sem gerðu árásirnar á New
York og Washington? Nei, þeir
eru hryðjuverkamenn, sagði hún.
Þetta vafðist ekki fyrir henni.
Fróðir menn segja reyndar að
arabíska orðið sem notað er
merki ekki nákvæmlega það
sama og hugtakið píslarvottur en
varla er sá blæmunur afgerandi.
Málið sýnir hins vegar í hnot-
skurn það sem fjölmiðlar þurfa
oft að kljást við þegar fjallað er
um torleystar, alþjóðlegar deilur.
Verkefni þeirra sem hafa metnað
í starfi er að reyna að vera hlut-
lægir, segja eins rétt og satt frá
og unnt er. En orðavalið getur
sagt allt. Hvað á hann að nefna
sprengjumennina palestínsku?
Má fjölmiðillinn alls ekki nota
orðið hryðjuverkamaður ef um-
ræddur drápsmaður segist eða
hefur sagt að hann sé að leggja
ákveðnum málstað lið?
Ísraelar segja að nú hljóti allir
að skilja að þeir verði að beita
hörku gegn Palestínumönnum.
Þetta fólk skilji ekkert annað og
verji framferði hryðjuverka-
manna annaðhvort með op-
inskáum hætti eða styðji þá í
hljóði.
En ísraelskir sagnfræðingar
hafa verið harðir í horn að taka
síðustu áratugina og rifjað upp
margt óþægilegt. Sumir af for-
sætisráðherrum landsins voru
virkir hermdarverkamenn á
yngri árum. Menn eins og Men-
achem Begin og Yitzhak Shamir
töldu verjandi að beita slíkum
örþrifaráðum þegar enn var bar-
ist fyrir réttinum til að stofna
Ísraelsríki, nota öll meðul. Og
fyrirmæli voru gefin þegar
fyrsta stríðið hófst við araba
1948 sem benda til þess að mark-
visst hafi verið beitt hryðjuverk-
um til að hrekja araba úr mörg-
um þorpum og bæjum og gera
þá útlæga. Svo mikil var samúðin
með gyðingum og áhrif þeirra
vestra að virtustu fjölmiðlar í
Bandaríkjunum leyfðu sér ekki
að kalla Begin fyrrverandi
hryðjuverkamenn þegar hann
tók við völdum í Ísrael.
Um sama leyti var maður að
nafni Yasser Arafat farinn að
beita sömu aðferðum til að
tryggja hagsmuni sinnar þjóðar.
Hann varð löngu síðar gestur
Bandaríkjaforseta og hlaut frið-
arverðlaun Nóbels.
Er hægt að ætlast til þess að
fréttamiðlar eigi auðvelt með að
nota alltaf hugtökin rétt og fylgj-
ast með tímanum?
Viðeigandi
orðalag
Má fjölmiðillinn alls ekki nota orðið
hryðjuverkamaður ef umræddur dráps-
maður segir eða hefur sagt að hann sé
að leggja ákveðnum málstað lið?
VIÐHORF
Eftir Kristján
Jónsson
kjon@mbl.is
BEINÞYNNING er
sjúkdómur sem ein-
kennist af því að bein-
magn og beinþéttni
minnkar, sem leiðir síð-
an til þess að beinin
verða ekki eins sterk
og ella. Afleiðingarnar
eru aukin hætta á bein-
brotum, sérstaklega
hryggsúlubrotum,
mjaðmarbrotum og
framhandleggsbrotum.
Fólk sem er með bein-
þynningu á háu stigi
getur brotnað við
venjulegar athafnir í
daglegu lífi, við lítið eða
ekkert högg, jafnvel við
handtak eða faðmlag. Margir ein-
staklingar sem eru með beinþynn-
ingu vita ekki af því að þeir eru
haldnir sjúkdómnum þar til þeir hafa
brotnað einu sinni eða oftar og síðan
farið í beinþéttnimælingu. Þetta er
því dulinn eða þögull sjúkdómur.
Hver fær beinþynningu?
Talið er að þriðja hver kona eldri
en 50 ára sé með beinþynningu.
Ungt fólk getur fengið beinþynningu
og einnig stór hópur karlmanna. Það
er staðreynd að einn af hverjum átta
körlum eldri en 50 ára á á hættu að
fá þennan sjúkdóm. Helstu áhættu-
þættir eru:
 Kyn og aldur, algengara hjá kon-
um og öldruðu fólki.
 Smábeinótt líkamsbygging
 Fjölskyldusaga um mjaðmarbrot
 Lækkað estrógen
 Reykingar
 Óhófleg áfengisneysla
 Ákveðnir sjúkdómar og langtíma-
notkun á bólgueyðandi lyfjum
 Hreyfingarleysi
 Lítil kalkneysla
Brot af völdum beinþynningar
valda ómældum þjáningum og geta
leitt til langvarandi líkamlegrar
hömlunar. Margir sem þjást af bein-
þynningu upplifa endurtekin hrygg-
súlubrot. Þessi brot
eru ekki einungis þján-
ingarfull og líkamlega
hamlandi, heldur valda
þau einnig smám sam-
an líkamlegum breyt-
ingum, s.s. líkamshæð
lækkar og líkaminn
bognar. Mjaðmarbrot-
in eru alvarlegust. Allt
að 20% þeirra sem
mjaðmarbrotna deyja
innan árs og einungis
helmingur þeirra sem
lifa lengur endur-
heimta hreyfanleika
sinn. Þetta fólk getur
ekki lengur lifað sjálf-
stæðu lífi heldur verður
að treysta á umönnunaraðila, ann-
aðhvort innan fjölskyldu sinnar eða á
sjúkrastofnunum.
Hægt er að greina beinþynningu
tiltölulega auðveldlega með bein-
þéttnimælingu en hún er besta að-
ferðin til að segja til um hve miklar
líkur eru á því að viðkomandi sé í
hættu á að brotna af völdum bein-
þynningar. Beinþéttnimæling gefur
þannig til kynna hættuna á beinbrot-
um af völdum beinþynningar á sam-
bærilegan hátt og blóðþrýstings-
mæling getur sagt til um líkur á að
einstaklingur fái heilablóðfall. Mik-
ilvægt er að beinþynning greinist
snemma til að koma í veg fyrir bein-
brotin því rannsóknir hafa sýnt að
hættan á brotum eykst eftir því sem
beinþéttnin er minni. Fyrir hvert
staðalfrávik í lækkun á beinþéttni
eykst brotahættan um u.þ.b. 50% til
100%. Samkvæmt WHO – Alþjóða-
heilbrigðismálastofnuninni – er ein-
staklingur með beinþynningu ef
beinþéttnin er 2,5 staðalfrávikum
eða meira undir meðalbeinþéttni fyr-
ir unga heilbrigða einstaklinga af
sama kyni.
Ertu í hættu á að fá beinþynn-
ingu? Taktu einnar mínútu áhættu-
próf.
1. Hafa foreldrar þínir, annar eða
báðir, mjaðmarbrotnað við lítið
eða ekkert högg?
2. Hefur þú beinbrotnað eftir lítið
eða ekkert högg?
3. Fyrir konur: Hófust tíðahvörf
fyrir 45 ára aldur?
4. Fyrir konur: Hafa blæðingar
stöðvast samfleytt í 12 mánuði
eða meira (af öðrum ástæðum en
þungun)?
5. Fyrir karla: Hefur þú einhvern
tíma þjáðst af getuleysi, minnk-
aðri kynorku, eða öðrum ein-
kennum tengdum lágu magni
testósteróns (karlkynshormóns)?
6. Hefur þú tekið bólgueyðandi lyf
(cortison, prednison, o.s.frv.)
lengur en 6 mánuði samfleytt?
7. Hefur líkamshæð þín lækkað
meira en um 5 cm?
8. Drekkur þú áfenga drykki í
óhófi?
9. Reykir þú meira en einn pakka á
dag?
10. Þjáist þú oft af niðurgangi?
Ef þú svarar „já“ við einhverri
þessara spurninga hér að ofan get-
urðu átt á hættu að fá beinþynningu
og mælt er með því að þú talir við
lækni, sem mun ráðleggja þér um
hvort frekari rannsókna er þörf.
Upplýsingarnar eru teknar saman
úr ársskýrslu Alþjóðabeinverndar-
samtakanna, IOF.
Beinþynning –
hinn þögli faraldur
Halldóra
Björnsdóttir
Beinvernd
Margir einstaklingar
sem eru með beinþynn-
ingu, segir Halldóra
Björnsdóttir, vita ekki
af því að þeir eru
haldnir sjúkdómnum.
Höfundur er íþróttafræðingur og
framkvæmdastjóri Beinverndar.
Borgaryfirvöld
reyna enn að skjóta
sér undan ábyrgð á
fjölgun nektarbúlla í
Reykjavík, sem hafa
stjórnlaust vaxið upp
og þrifist í miðborg-
inni. Þvert á yfirlýs-
ingar borgaryfirvalda
um annað hafa þau yf-
ir að ráða nægilegum
úrræðum til að
stemma stigu við
starfsemi slíkra staða.
Ný úrræði
Á vorþingi 2000
gerði Alþingi breyt-
ingar á lögum um veit-
inga- og gististaði sem fólu í sér
frekari flokkun veitingastaða, þar
sem næturklúbbar eru skilgreindir
sem skemmtistaðir þar sem aðal-
áhersla er lögð á áfengisveitingar
og nektarsýningar í atvinnuskyni.
Einnig voru hertar kröfur til
rekstraraðila veitinga- og gisti-
húsa.
Lagabreytingin kom í kjölfar
starfs nefndar sem hafði það hlut-
verk að sporna gegn starfsemi svo-
nefndra erótískra veitingastaða. Í
nefndinni sátu fulltrúi Reykjavík-
urborgar, auk fulltrúa frá dóms-,
félagsmála- og samgönguráðuneyt-
um. Borgaryfirvöldum ætti því að
vera fullkunnugt um úrræði sem
Alþingi færði þeim til að koma
skikki á stjórnleysið sem ríkir í
skipulagsmálum borgarinnar um
rekstur erótískra veit-
ingastaða.
Geta hafnað
nektarstöðum
Með lagabreyting-
unni var sveitarfélög-
um fengið nauðsynlegt
tæki í hendur til að
hafa áhrif staðsetn-
ingu og starfsemi
nektarstaða. Þau geta
á grundvelli aðal- og
deiliskipulags ákvarð-
að hvar heimilt sé –
eða ekki heimilt – að
reka erótíska veitinga-
staði. Jafnframt geta
þau sett nánari skil-
yrði um skemmtanahald sem fer
fram á slíkum stöðum, m.a. um opn-
unar- og lokunartíma þeirra. Eig-
endur nektarstaða sem nú eru í
rekstri þurfa að endurnýja starfs-
leyfi sín á 4 ára fresti. Sveitarfélög-
um er heimilt að setja fram ný skil-
yrði fyrir áframhaldandi rekstri.
Bannað í Hafnarfirði
Í þessu sambandi má benda á að
bæjarstjórn Hafnarfjarðar hikaði
ekki við að banna nektarstaði í
miðbæ staðarins með sérstakri
samþykkt í apríl sl. skv. tillögu
skipulagsnefndar og með tilvísan í
hin nýju ákvæði laganna.
Annar ósómi
Nektarstaðir hafa óneitanlega
mikil áhrif á umhverfi sitt, enda
þrífst oft alls kyns annar ófögnuður
í skjóli þeirra, svo sem vændi og
eiturlyfjasala. Með breytingu á lög-
um um veitinga- og gististaði geta
sveitarfélög sett hömlur á starf-
semi sem almenn siðferðissjónar-
mið telja óæskilega.
Ráðaleysi
borgaryfirvalda
Lausnin felst ekki í að banna
starfsemi nektarstaða. Ég tek und-
ir með Þórunni Sveinbjörnsdóttur,
þingmanni Samfylkingarinnar, í
umræðu á Alþingi um þessi mál, að
með því væri verið að senda slíka
starfsemi neðanjarðar. Þá væri
betra heima setið, en af stað farið.
Borgaryfirvöld eiga að setja reglur
um staðsetningu og starfsemi nekt-
arstaða og nota þau úrræði og vald
sem þau hafa yfir að ráða. Ráða-
leysi borgaryfirvalda að stemma
stigu við þessari óheillaþróun er
óskiljanleg. Það er þeim til van-
sæmdar að láta kvenfyrirlitningu á
nektarstöðum þrífast og vaxa í
skjóli sínu. Þau ættu að vita betur.
R-listinn og
nektarstaðirnir
Ásta
Möller
Súlustaðir
Nektarstaðir hafa
óneitanlega mikil áhrif
á umhverfi sitt, segir
Ásta Möller, enda þrífst
oft alls kyns annar
ófögnuður í skjóli
þeirra, svo sem vændi
og eiturlyfjasala.
Höfundur er alþingismaður
Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.