Morgunblaðið - 14.12.2003, Blaðsíða 37

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 2003 37
árum frá 1978 til 1983 ríkti stríðsástand innan
Sjálfstæðisflokksins. Sá sem uppi stóð að lokum
sem pólitískur og siðferðilegur sigurvegari í þeim
átökum var Geir Hallgrímsson.
Í hópi þeirra, sem nutu pólitísks framgangs í
skjóli Geirs Hallgrímssonar á þessum tíma, voru
Sverrir Hermannsson og þeir félagar hans, sem
áður voru nefndir, og hægt að ætlast til að þeir
horfist í augu við þann veruleika.
Þessa söguskoðun staðfestir Sverrir Her-
mannsson í bók sinni í grundvallaratriðum þegar
hann segir um Geir: „Fyrir því sem hann taldi
flokknum fyrir beztu varð allt að víkja og hans
eigin hagsmunir fyrst.“
Sverrir Hermannsson víkur enn að stjórnar-
mynduninni 1980 og segir: „Geir var með umboð-
ið til stjórnarmyndunar og það sýndi sig þá hvað
Geir var svifaseinn að hann skyldi missa öll tögl
og hagldir.“
Sennilega veit Sverrir Hermannsson meira en
flestir núlifandi menn um aðdraganda stjórnar-
myndunarinnar í febrúar 1980. Og einmitt þess
vegna er hægt að ætlast til dýpri umfjöllunar af
hans hálfu um það mál. Síðustu árin hafa komið
fram vísbendingar um, að línur hafi verið lagðar
um þá stjórnarmyndun fyrir kosningarnar í des-
ember 1979. Þegar saman fara svik innan þing-
flokks Sjálfstæðisflokksins og samstarf við aðra
flokka er ekki við góðu að búast.
Morgunblaðið
og kvótakerfið
Á milli Morgunblaðs-
ins og Sverris Her-
mannssonar hafa ver-
ið mikil tengsl í nær
hálfa öld. Fyrir því voru og eru bæði persónu-
legar og pólitískar ástæður. Þetta samband hefur
oft verið sviptingasamt en þráðurinn samt aldrei
slitnað.
Leiðir Sverris Hermannssonar og Sjálfstæð-
isflokksins skildi í kjölfar Landsbankamálsins
1998. Í margra augum hlaut Sverrir uppreisn eft-
ir það mál þegar hann náði kjöri til þings á ný í
þingkosningunum 1999. Hann fann ólguna í
kringum sjávarútvegsmálin og stofnaði Frjáls-
lynda flokkinn á þeim forsendum. Morgunblaðið
hafði frá því seint á níunda áratugnum og í stór-
auknum mæli á tíunda áratugnum tekið upp
harða baráttu fyrir því, að útgerðin greiddi eig-
anda auðlindarinnar, þjóðinni, gjald fyrir afnot af
fiskimiðunum. Vegna þeirrar baráttu blaðsins og
í ljósi þess, að Frjálslyndi flokkurinn lagði höf-
uðáherzlu á breytingar í sjávarútvegsmálum,
hefur Sverrir sennilega gert sér vonir um meiri
stuðning Morgunblaðsins við sína stefnu en raun
varð á.
Eftir að skrif Morgunblaðsins um kvótakerfið
voru farin að vekja verulega athygli fór það ekki
fram hjá forráðamönnum blaðsins, að margir og
ólíkir hagsmunahópar innan sjávarútvegsins litu
til blaðsins um stuðning við sín sjónarmið, þótt
þeir hinir sömu væru ekki endilega stuðnings-
menn auðlindagjalds. Þegar í ljós kom, að barátta
blaðsins snerist fyrst og fremst og nær eingöngu
um að komið yrði á auðlindagjaldi í sjávarútvegi,
fer ekki á milli mála, að sumir þessara manna
urðu fyrir vonbrigðum. Skrif Sverris Her-
mannssonar hér í blaðið seinni árin og umfjöllun
hans um kvótamálið og Morgunblaðið í bók hans
nú benda til þess, að hann sé í þeim hópi.
Sverrir Hermannsson segir: „Sérstaklega fell-
ur mér þungt hvernig blaðið gekk og gengur und-
ir jarðarmen kvótaflokkanna. Vafalaust er að
Morgunblaðið réð mestu um að ráðstjórnarflokk-
unum tókst í kosningunum 1999 að blekkja alþjóð
með yfirlýsingum um þjóðarsátt í fiskveiðistjórn-
armálinu. Morgunblaðið var í raun höfuðvígi
lénsherranna og auðlindagjaldstal blaðsins yfir-
skin eitt og fánýti.“
Og ennfremur: „En hvernig víkst Morgunblað-
ið við þeirri aðferð stjórnvalda að afhenda gefins
lungann úr þjóðarauði Íslendinga, sjávarauð-
lindina, örfáum lénsherrum til persónulegrar fé-
nýtingar sér? Morgunblaðið svarar: Með því að
láta þá greiða auðlindagjald! Þar með sé vandinn
leystur. Og ráðstjórnin íslenzka hefur í skjóli
áróðurs blaðsins fastbundið lausnina í lög: Lög-
fest auðlindagjald á útveginn, sem nær ekki
þeirri fjárhæð að standi undir því sem á að létta
um leið af útgerðinni og styrkjum í sköttum og
öðru, sem til hennar rennur.“
Hvernig horfir þessi saga við Morgunblaðinu?
Svona: Í kjölfar kvótalaganna sem komu til fram-
kvæmda 1984 hóf Matthías Johannessen að ræða
það við samstarfsmenn sína á ritstjórn Morgun-
blaðsins, að í kvótalögunum væri falinn vísir að
nýju lénsskipulagi. Þessar hugleiðingar fundu í
fyrstu lítinn hljómgrunn innan ritstjórnar blaðs-
ins en meir og meir eftir því sem á leið. Undir lok
þess áratugar og alveg sérstaklega fram eftir tí-
unda áratugnum hóf Morgunblaðið harða baráttu
fyrir einu grundvallaratriði: þar sem kveðið væri
á um það í lögum, sem Alþingi hefði sett (m.a.
með atkvæði Sverris Hermannssonar), að fiski-
miðin við Íslandsstrendur væru sameign íslenzku
þjóðarinnar og þar sem útgerðinni væri heimilt
að selja veiðiheimildir sín í milli fyrir háar fjár-
hæðir væri eðlilegt að áður en þessi viðskipti
færu fram greiddi útgerðin ákveðið gjald í sam-
eiginlegan sjóð eigendanna, þ.e. þjóðarinnar. Um
þetta snerist barátta Morgunblaðsins. Um þetta
eina grundvallaratriði og ekkert annað. Og vegna
þessarar baráttu voru ritstjórar Morgunblaðsins
kallaðir sósíalistar á fundum LÍÚ og víðar. Sverri
Hermannssyni er þetta ljóst enda fóru fram á
milli hans og ritstjóra Morgunblaðsins fjölmörg
samtöl um þessi mál áður en hann fór úr Lands-
bankanum og hóf stjórnmálaafskipti á nýjan leik.
Vorið 1998 gerast þau tíðindi, að stjórnarflokk-
arnir ákveða að taka stjórnarandstæðinga á orð-
inu og setja á fót nefnd til þess að freista þess að
ná samkomulagi um fiskveiðistjórnarkerfið. Þess
var óskað að annar ritstjóra Morgunblaðsins
tæki sæti í þeirri nefnd. Með samþykki helztu
eigenda Morgunblaðsins var ákveðið að verða við
þeirri ósk, þótt óvenjuleg væri, í ljósi þeirrar gíf-
urlegu áherzlu, sem blaðið hafði lagt á þetta mál.
Hver varð niðurstaðan? Landsfundur Sjálf-
stæðisflokksins samþykkti þá grundvallarstefnu
að tekið skyldi upp auðlindagjald. Flokksþing
Framsóknarflokksins samþykkti sömu grund-
vallarstefnu. Alþingi Íslendinga setti lög um auð-
lindagjald. Þau lög koma til framkvæmda að
tæpu ári liðnu.
Það er hægt að deila um upphæð auðlinda-
gjaldsins en ekki verður um það deilt að barátta
Morgunblaðsins fyrir auðlindagjaldi í á annan
áratug bar árangur í grundvallaratriðum. Hvern-
ig er í ljósi þessarar sögu hægt að halda því fram,
að Morgunblaðið hafi verið „höfuðvígi lénsherr-
anna“?!
Sverrir Hermannsson á erfitt með að skilja
stuðning Morgunblaðsins við þá afstöðu núver-
andi ríkisstjórnar að styðja innrás Bandaríkj-
anna í Írak. Þá afstöðu blaðsins verður að skoða í
samhengi við alla utanríkispólitík þess frá lokum
heimsstyrjaldarinnar síðar og upphafi kalda
stríðsins. Við Íslendingar eigum mikilla hags-
muna að gæta í samskiptum við Bandaríkjamenn.
Stundum höfum við þurft á stuðningi þeirra að
halda eins og t.d. í þorskastríðunum. Á öðrum
tímabilum hafa þeir þurft á okkar stuðningi að
halda. Vinátta þjóða í milli hefur litla þýðingu ef
hún kemur einungis fram, þegar engu þarf að
fórna.
Morgunblaðið hefur staðið traustan vörð um
þau grundvallaratriði í utanríkisstefnu íslenzka
lýðveldisins, sem mótuð voru á fyrstu árum þess.
Það hefur Sjálfstæðisflokkurinn líka gert en það
er umhugsunarverð söguleg staðreynd, að innan
Sjálfstæðisflokksins hafa tiltölulega fáir einstak-
lingar komið að því að halda utan um þá stefnu-
mörkun.
Á allmörgum undanförnum árum hafa komið
út nokkrar bækur, sem eru framlag til sögurit-
unar um fyrstu hálfa öld lýðveldisins. Í Reykja-
víkurbréfum Morgunblaðsins hefur verið fjallað
um margar þessara bóka eftir því sem tilefni er
til. Vonandi munu umræður af þessu tagi auð-
velda sagnfræðingum framtíðarinnar að fjalla um
stjórnmálaþróun þessara ára þegar þar að kem-
ur.
Morgunblaðið/Brynjar Gauti
Í hópi þeirra, sem
nutu pólitísks fram-
gangs í skjóli Geirs
Hallgrímssonar á
þessum tíma, voru
Sverrir Her-
mannsson og þeir
félagar hans, sem
áður voru nefndir,
og hægt að ætlast til
að þeir horfist í
augu við þann veru-
leika.
Þessa söguskoðun
staðfestir Sverrir
Hermannsson í bók
sinni í grundvall-
aratriðum þegar
hann segir um Geir:
„Fyrir því sem hann
taldi flokknum fyrir
beztu varð allt að
víkja og hans eigin
hagsmunir fyrst.“
Laugardagur 14. desember