Morgunblaðið - 14.12.2007, Blaðsíða 17

MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 14. DESEMBER 2007 17
MENNING
ÞÆR fjórar stæðilegu sögur sem hér
birtast eftir Ívan Túrgenev (sú
lengsta er um 80 bls.) eiga sitthvað
sameiginlegt, bæði hvað efnistök og
form varðar. Allar snúast sögurnar
um ástina enda þótt ein þeirra,
„Múmú“, sé pólitískari og alþýðlegri
en hinar þrjár og kannski sú sem sker
sig hvað skýrast úr safninu sem eins
konar táknsaga. Í prýðilegum inn-
gangi bendir Árni Bergmann reyndar
á að á því umbyltingaskeiði sem
Túrgenev starfaði áttu sögurnar allar
á hættu að vera lesnar sem táknsög-
ur, túlkaðar eftir róttækri pólitískri
forskrift sem sýndi bókmenntum sem
slíkum lítinn skilning. Um þetta nefn-
ir Árni nokkur dæmi og bendir reynd-
ar líka á að tregða
Túrgenevs til að
fella veruleikann í
kerfi í verkum
sínum, auk hóf-
stillingar í stíl-
brögðum, kunni
síðar meir að hafa
valdið því að hann
féll í skuggann af
ýmsum öðrum
samtímahöfundum. „Hófstillingu“
höfundar mætti einnig lesa sem
ákveðið raunsæislegt mótvægi við
rómantískan ofsann sem annars ligg-
ur sumum sögunum til grundvallar,
einkum þeim tveimur síðustu, „Asja“
og „Fyrsta ástin“, en þar er fjallað
um átök karla við hamslausar hvatir
– hvatir sem birtast þeim í líki kvenna
sem standa til hliðar við samfélags-
gerðina. Þetta eru harmrænar sögur
sem vísa sterkt til þjóðlegra sem og
alþjóðlegra bókmenntaminna (á ein-
um stað deila persónur um hvort sé
meira skáld, Byron eða Hugo) en
hafa þó til að bera ljúfsáran efa og
ríkjandi tilfinning þeirra er von-
brigðaþungi þegar litið er um öxl og
ævin skoðuð. Ein eftirtektarverðasta
sagan er þó sú fyrsta, „Dagbók
óþarfs manns“, en í grunnatriðum
munu efnisþættirnir hljóma kunn-
uglega fyrir lesendum rússneskra
bókmennta, að hluta vegna þess að
sagan átti eftir að hafa mikil áhrif.
Fjölmörg smáatriði og óvæntar við-
bætur eru þó einmitt til vitnis um
ígrundaða fjarlægð höfundar, jafnvel
leikandi íróníu hans, og gera söguna
afskaplega eftirminnilega og á köfl-
um bráðfyndna, þótt einnig megi hér
greina ljúfsáran tón undirniðri. Sög-
urnar eru vel samræmdar milli
þriggja þýðenda, og allar eru þær á
afskaplega fallegu og góðu máli. Há-
vallaútgáfan og þýðendur þessir eiga
nú að baki öflugt starf við þýðingu sí-
gildra rússneskra bókmennta. Von-
andi verður framhald þar á.
Rómantík og raunsæi
Björn Þór Vilhjálmsson
BÆKUR
Þýddar sögur
Eftir Ívan Túrgenev.
Aðalgeir Kristjánsson, Áslaug Agnars-
dóttir og Þórarinn Kristjánsson þýddu.
Hávallaútgáfan. 2007. 266 bls.
Fjórar sögur
Ívan Turgenev
TILGANGUR samtalsbókar um
listamann er að draga upp mynd af
lífi hans og færa lesendum skilning á
verkum hans og samtíma. Í sam-
talsbók Hjálmars Sveinssonar við
skáldið Elías Mar, Nýjum penna í
nýju lýðveldi, er þeim tilgangi full-
komlega náð. Hjálmar var heimilis-
vinur hjá Elíasi, aðstoðaði hann í ell-
inni við ýmsar útréttingar og hélt
honum selskap. Þeir sátu með gulan
matarbakka, hlustuðu á gamlar plöt-
ur og skeggræddu. Markmið sam-
veru þeirra var að setja saman bók
um skáldið og reisa það úr óverð-
skulduðu dái gleymskunnar.
Elías Mar fær að hafa orðið að
mestu í bókinni en hann er hafsjór af
sögum og launfyndinn. Á milli fjallar
Hjálmar um tíðarandann, kalda stríð-
ið og æskulýðsmenninguna og túlkar
bækur Elíasar af innsæi og ástríðu.
Efnistökin einkennast af djúpri virð-
ingu fyrir skáldinu og verkum þess. Í
bókinni fer fram bæði fróðleg og
skemmtileg umræða og vel ígrunduð
samfélags- og bókmenntagreining.
Elías Mar skrifaði skáldsögurnar
Vögguvísu og Sóleyjarsögu sem báð-
ar eru samtímasögur frá miðri síð-
ustu öld og Man ég þig löngum,
fyrstu „hinsegin skáldsögu“ lýðveld-
isins (14) auk ljóða, smásagnasafns og
þýðinga. Hér má
lesa um hvernig
Elías reyndi að
vísa leið út úr
„Laxness–kerf-
inu“ (bls. 17),
Vögguvísa er bor-
in saman við
Rebel without a
Cause og Bjarg-
vættinn í grasinu
og pælt í tengslum verka hans við ís-
lenska lýðveldið. Þá segir frá því að
Elías var í ungskáldafélagi á dögum
formbyltingarinnar, furðufuglinum
Þórði Sigtryggssyni sem upphaflega
var fyrirmynd organistans í Atóm-
stöð Laxness er lýst og brugðið upp
mynd af Ragnari í Smára.
Verk Elíasar Marar eru ekki í hill-
um bókabúðanna. Áhugaleysi á verk-
um hans hefur skapað eyðu í bók-
menntasögunni og í bókinni er grafist
fyrir um ástæður þess. Sjálfur segir
Elías: „En það er nú eitt að vera
dauður rithöfundur og gleymdur, það
er verra að vera lifandi og gleymdur“
(18). Viðtal við Elías og dramatískar
ljósmyndir af honum eru í Sköpunar-
sögum, nýrri samtalsbók við nokkur
skáld sem tilnefnd er til bókmennta-
verðlauna 2007. Fyllri, sannari og
dýpri mynd er af Elíasi og verkum
hans í Nýjum penna í nýju lýðveldi
sem gefin er út af nýju og forvitnilegu
forlagi. Elías Mar lést fyrr á þessu
ári. Honum auðnaðist nú ekki að sjá
þessar bækur á prenti.
Dauður og gleymdur
Steinunn Inga Óttarsdóttir
BÆKUR
Samtalsbók
Eftir Hjálmar Sveinsson.
Ondurman. 2007. 190 s.
Elías Mar: Nýr penni í nýju lýðveldi.
Hjálmar Sveinsson
MAÐUR hrekkur óneitanlega við,
þegar maður lítur á bakhlið þess-
arar bókar og horfir framan í svip-
hreinan og skælbrosandi höfund
hennar, sem maður veit, að loknum
lestri bókarinnar, að hefur drepið
tugi eða hundruð manna. Ekki einu
sinni hörðustu krimmar rússneskra
undirheima eða asískra gengja
komast með tærnar þar sem þessi
drengur hefur hælana. Hann hefur
skotið fólk í höfuðið af stuttu færi,
skorið menn á háls, sært fólk til að
láta það þjást langtímum saman
áður en hann batt enda á líf þess
og svo má áfram telja.
Þrátt fyrir þetta er aldrei neinn
vafi hvar samúð lesandans liggur.
Ishmael Beah er í hópi þeirra sem
ungir að árum voru þvingaðir til að
taka þátt í hernaði. Barnaher-
mennska hefur á síðustu árum ver-
ið vaxandi þáttur í borgarastríðum
sumra Afríkuríkja. Þetta á ekki síst
við um Sierra Leone sem er sögu-
sviðið í þessari bók, en saga Ishma-
els er um leið saga borgarastríðsins
þar sem stóð meira og minna frá
1991 til 2002. Það má fyllilega taka
undir þrástef þeirra sem sjá um
endurhæfingu Ishmaels og hans
líka eftir að þeim er bjargað úr
hermennskunni: Það sem gerðist er
ekki þér að kenna – þú átt ekki sök
á því hvernig fór.
Um langan
veg er vel skrif-
uð bók og ótrú-
lega blátt áfram
þegar miðað er
við efnið. Fyrri
hlutinn fjallar
um hvernig
Ishmael verður
viðskila við fjöl-
skyldu sína og
svo vini og lendir á vergangi eftir
að uppreisnarmenn leggja þorp
hans í rúst. Hann segir frá því
hvernig hann fær herþjálfun tæp-
lega 13 ára gamall og eyðir svo
tveimur árum sem hermaður í
stjórnarhernum og síðasti hluti
bókarinnar fjallar um endur-
hæfingu hans og loks flótta frá
Sierra Leone.
Ishmael Beah er óvenjulegur
maður og sennilega fáir sem geta
risið upp og lifað eðlilegu lífi með
þá fortíð sem hann á að baki. Bók
hans sýnir í senn hve botnlaus
grimmdin getur orðið í stríði eins
og því sem háð var í Sierra Leone
þar sem menn drepa hvern annan
eins og pöddur, og hitt að það eng-
inn sekkur svo djúpt að honum sé
ekki viðbjargandi.
Þó að frásögnin sé opinská finn-
ur lesandinn líka fyrir því á köflum
að margt er ósagt. En það gerir
kannski ekkert til. Það sem sagt er
hér dugir – og alveg rúmlega það.
Og það er vissulega hægt að taka
undir með hinum fjölmörgu ritdóm-
urum bókarinnar sem vitnað er í á
kápu íslensku útgáfunnar: Sem
flestir ættu að lesa þessa bók.
Fjöldamorðingi segir sögu sína
Jón Ólafsson
BÆKUR
Reynslusaga
Eftir Ishmael Beah, 287 bls.,
þýðandi Sigurður Jónsson. JPV. 2007.
Um langan veg. Frásögn herdrengs
Ishmael Beah
EITT knappasta
ljóð sem ég hef
lesið er eftir
Björn Håkanson
og heitir Ritgerð
um eilífðina. Það
hljómar svona:
Núna.
Þýðingin birtist
í nýrri ljóðabók
eftir Gunnar
Randversson, Fingur þínir og
myrkrið, en hún inniheldur átta
frumsamin ljóð og sautján þýdd eftir
færeysk, sænsk og norsk ljóðskáld.
Þýddu ljóðin eru mörg afar knöpp,
einkum ljóð Håkansons um lífið, tím-
ann og eilífðina. En einnig má nefna
ljóð eftir Ann Kavli, til dæmis þetta
sem heitir Ef þú hefur ekki tíma:
Ef þú hefur ekki tíma,
hvað hefurðu þá?
Augljóst er af vali Gunnars á ljóð-
um að hann hrífst af einföldu og
hversdagslegu ljóðmáli. Prósaljóð
sem hann þýðir hafa einnig þessi ein-
kenni, eru blátt áfram og laus við alla
upphafningu og prjál í stíl.
Hið sama á við um frumsamin ljóð
hans sjálfs. Stíll þeirra er tilgerðar-
laus, myndir eru beinar og umfjöll-
unarefnið er hvunndagurinn og lífs-
afstaða skáldsins sem einkennist af
miklu æðruleysi eins og ljóðmálið:
Það er kominn tími til að spýta
í lófana og segja skilið við
bernskuna.
löngu tímabært að fyrirgefa
fávitunum sem lögðu þig í
einelti.
kominn tími til að finna keim af nýjum
og ferskum dögum
og upplifa nýtt líf
undir nýjum stjörnum
Það er ákveðinn frískleiki yfir
þessari bók en knappleikinn heftir
flug hennar.
Knappt
Þröstur Helgason
BÆKUR
Ljóð
Eftir Gunnar Randversson,
Háskólaprent. 2007. 34 s.
Fingur þínir og myrkrið
Gunnar
Randversson
HEIMSMYNDIRNAR fimm sem
vísað er til í titli bókarinnar má
líta á sem þroskastig mannsand-
ans, eða jafnvel hvers einstaklings,
segir Gunnar Dal í formála. Fyrsta
heimsmyndin, eða þroskastigið, er
hin listræna. Þegar sú næsta tekur
við er hinni fyrstu ekki hafnað
heldur er hún útvíkkuð, eða upp-
hafin, og er því hluti af þeirri
næstu.
Síðan koll af kolli uns hinni víð-
tækustu heimsmynd er náð, en það
er heimsmynd sagnfræðinnar, sem
er næst fyrir ofan heimsmynd vís-
indanna. En hin sögulega heims-
mynd er líklega sú víðtækasta, eða
efsta, vegna þess að hún felur í sér
vitund um þessa sögubundnu þró-
un mannsandans, og í tilviki
einstaklingsins felur hún í sér vit-
und um og sátt
við að veröldin á
sér margar hlið-
ar, og að það er
ekkert vit í að
líta á allan heim-
inn frá einni
hliðinn, en hafna
öllum hinum.
„Sannleikurinn
er fólginn í
heildarmyndinni,“ eins og Hegel
orðaði það.
Formálinn er að mörgu leyti það
skemmtilegasta og forvitnilegasta
við þessa bók. Gallinn er bara sá,
að þegar honum sleppir tekur ekki
við nánari og dýpri útlistun á
þeirri skyndimynd sem dregin er
upp í honum. Megintexti bókar-
innar er afar víðtæk, og þar af
leiðandi fremur yfirborðskennd,
hugmyndasaga. Á heildina litið er
bókin því einskonar hugmynda-
söguþættir.
Þessir þættir eru vissulega hinir
fróðlegustu, en reyndar ekki alltaf
vel skiljanlegir, og stundum finnst
lesandanum eins og þættirnir hafi
valist saman svolítið af handahófi,
eða einfaldlega samkvæmt áhuga-
sviðum höfundarins. Úr verður þá
hugmyndasaga Gunnars Dal. Við
þetta bætist svo túlkun Gunnars –
oft mjög skáldleg – á hinum ýmsu
viðburðum í þessari sögu.
Og svo er sagan allt í einu búin,
skyndilega og að því er virðist
fyrirvaralaust, og lesandinn er litlu
nær um það hvers vegna henni
lýkur þar sem henni lýkur. Ein-
hverskonar eftirmáli eða sam-
antekt í lokin hefði gert bókina
notendavænni, einkum í ljósi
þeirra fyrirheita sem gefin eru í
formálanum.
Einnig hefði það hjálpað lesand-
anum ef í meginmálinu væru ein-
hverjar skírskotanir í þá megin-
hugmynd sem öllum textanum er
væntanlega ætlað að koma til
skila. En af megintexta bókarinnar
verður ekki ráðið að hann miði að
neinni meginhugmynd.
Þættir úr hugmyndasögu
Kristján G. Arngrímsson
BÆKUR
Heimspeki
Eftir Gunnar Dal.
Bókafélagið Ugla. 2007. 400 s.
Einn heimur – fimm heimsmyndir
Gunnar Dal
AUGLÝSINGADEILD
netfang: augl@mbl.is eða sími 569 1111