Náttúrufræðingurinn - 1985, Side 45

Hilmar J. Malmquist, Sigurður S. Snorrason
og Skúli Skúlason:
Bleikjan í Þingvallavatni
I. Fæðuhættir
INNGANGUR
Bleikjan (Salvelinus alpinus (L.)),
sem er af ætt laxfiska (Salmonidae),
finnst umhverfis allt norðurhvel jarð-
arinnar og býr nyrst allra ferskvatns-
fiska. Bæði er um að ræða vatna-
bleikju (staðbundna stofna) og sjó-
bleikju (göngustofna).
Hér á landi finnst vatnableikja í
flestum vötnum, bæði á láglendi og
hálendi, og virðist hún þrífast jafnt í
grunnum heiðavötnum sem djúpum
dalavötnum. Sjóbleikjan heldur sig
aðallega í kalda sjónum við N og A-
ströndina (Gunnar Jónsson 1983).
Erlendis hafa rannsóknir á bleikju-
ættkvíslinni verið mjög gróskumiklar
hin síðari ár og má í þeim efnum
benda á veglegt safnrit ritstýrt af Bal-
on (1980). Áhugi manna hefur ekki
hvað síst beinst að bleikjunni, einkum
vegna hins mikla breytileika í svipfari
og lifnaðarháttum. Sérstaka athygli
hefur vakið að oft má finna tvær,
sjaldan þrjár, ólíkar gerðir (afbrigði,
stofna) bleikju saman í vötnum, einkum
þó stórum og djúpum. Bleikjugerðirnar
má greina að á útliti (fisklögun, munn-
lögun og litarfari), lifnaðarháttum
(s. s. fæðu og búsvæðavali) og lífsögu-
legum þáttum (t. d. kynþroskaaldri og
stærð við kynþroska) (Johnson 1980,
Hindar og Jonsson 1982, sjá töflu 1).
Að auki má oft þekkja bleikjugerðir í
sundur á sníkjudýrafánu, ólíkum
hrygningartíma og stöðum, mismun-
andi fjölda tálknatinda og skúflanga,
og á breytileika í ensímum.
í kjölfar rannsókna á bleikjunni hef-
ur átt sér stað mikil umræða, einkum á
sviði þróunarfræði og vistfræði, og eru
menn ekki á eitt sáttir um uppruna né
eðli þessa breytileika. Jafnframt grein-
ir menn á um flokkunarfræðilega
stöðu bleikjugerðanna (sjá t. d.
Saavaitova 1980, Nyman o. fl. 1981,
Nordeng 1983).
Sveigjanleiki bleikjunnar í fæðuvali
endurspeglar líklega að einhverju leyti
aðlögun hennar að óstöðugu umhverfi
á norðlægum slóðum, t. d. árstíða-
bundnum sveiflum eða sveiflum milli
ára í fæðustofnum.
Aðskilnaöur bleikjugerða í ólíkar
fæðuvistir og búsvæði (sbr. töflu 1) er
vanalega árstíðabundinn og virðist
hvað gleggstur síðla sumars og í
haustbyrjun, þegar ætla má að fæðu-
framboð sé einna minnst miðað við
fæðuþörfina. Þá er vatnshitinn hvað
hæstur og líklegt að efnaskiptahraði
fiskanna sé hár. Á öðrum árstímum
nýta bleikjugerðirnar að mestu sömu
fæðudýrin. Þessi skipting í fæðu- og
Náttúrufræðingurinn 55(4), bls. 195—217, 1985