Náttúrufræðingurinn - 1985, Blaðsíða 39

er að leita í breytingum sem urðu í
Mývatni á þessum árum. Frá 1971 til
1977 var rýni (sjóndýpi) í Mývatni um
1 m yfir hásumarið (sjá einnig Pétur
M. Jónasson og Hákon Aðalsteinsson
1979). Árið 1978 urðu miklar breyting-
ar í Mývatni. Þá jókst sjóndýpi og varð
meira en 3 m. Bláþörungurinn Anaba-
ena flos-aquae náði þá ekki að mynda
leirlos.
Frumframleiðsla plöntusvifs féll um
80 til 90% yfir hásumarið (Hákon Að-
alsteinsson 1984). Leirlos kom aftur í
vatnið sumarið 1983 og var einnig
sumarið 1984.
Á rannsóknartímabilinu var tals-
verður munur á sumarhita á Norður-
landi (4. mynd). Sumurin 1979 og 1983
voru köld. Þessi ár voraði seint, og fór
ís af Mývatni ekki fyrr en 10. júní.
Kuldinn hafði ekki nein áhrif á fæðu-
framboð fyrir bitmýslirfur, og virtist
framleiðsla þess vera óháð honum.
Framleiðslan hafði þegar minnkað er
kalda vorið 1979 gekk í garð, og
stofnstærð bitmýs óx og framleiðsla
þess einnig árið 1983, þrátt fyrir hið
kalda sumar. Það er því ljóst að hita-
stigslækkun hefur ekki afgerandi áhrif
á heildarframleiðslu stofnsins. Aftur á
móti dró lækkun hitastigs úr vaxtar-
hraða hraðvöxnu kynslóðarinnar, og
púpaði hún sig seint. Merritt o.fl.
(1982) hafa aftur á móti bent á, að
bæði fæða og hitastig hafa áhrif á fram-
leiðslu bitmýs. Töldu þeir hitastig
mikilvægara, þótt þeir ættu erfitt með
að greina mikilvægi hvors þáttar.
Magn lífrænna agna í reki Laxár
stjórnaði því stofnstærð og framleiðslu
bitmýsins. Stofnstærð og framleiðsla
rykmýs (Chironomidae) í ánni sveifl-
aðist svipað og bitmýsstofninn, en
framleiðsla rykmýs féll úr um 200 g/m2
í Miðkvísl í um 120 g/m2 þegar blá-
þörungurinn A. flos-aquae svo til
hvarf (Aðalbjörg Erlendsdóttir 1984).
Ef svifagnasýni eru borin saman við
magainnihald lirfanna hverju sinni sést
lítill munur þar á. Þetta er samhljóða
öðrum rannsóknum, en þær benda til
þess að bitmýslirfur velji ekki fæðuteg-
undir (Hansford 1978, Kurtak 1979).
Flest bendir til þess að lirfurnar éti
allt, sem er innan ákveðinna stærðar-
marka.
Mest áhersla hefur verið lögð á að
bera saman fæðu og fæðuframboð
milli áranna 1977 og 1978, en það er
einmitt þá sem bitmýsstofninn
minnkaði. Meginmunurinn á árunum
1977 og 1978 var leirlosið, sem var um
40% af magainnihaldi lirfanna í ágúst
og 10—20% í júlí og september 1977
(9. mynd). Leirlos var aldrei áberandi
í görnum bitmýslirfa 1978. Bitmýslirf-
ur geta nýtt sér flestar þörungagerðir
sem fæðu (Moore 1977, Hansford og
Ladle 1981), en minnst er vitað um
bláþörunga í því sambandi. Auk þör-
unga, geta bakteríur verið mikilvæg
fæða fyrir bitmýslirfur (Wotton
1980a,b) og hafa rannsóknir sýnt, að
lirfurnar geta dafnað og runnið sitt
skeið, þótt þær éti eingöngu bakteríur
(Fredeen 1964).
Rek botndýra er aðallega talið vera
háð rennsli í ánum (Elliott 1967).
Aukið rennsli hefur þau áhrif, að fleiri
lirfur losna frá botni og rekur. Rennsli
Laxár er mjög jafnt allt árið, og flóð
eru sjaldan í ánni (Sigurjón Rist 1979).
Þetta gæti skýrt að nokkru hve hlutfall
lirfa í reki, miðað við fjölda á botni, er
jafnt alla sýnatökudagana. Fjöldi lirfa
í reki var því í réttu hlutfalli við þétt-
leika þeirra á botni (Tafla 2).
Dægursveiflur í reki botndýra eru
venjulega tengdar birtuskilyrðum á
hverjum tíma (Múller 1966), oftast
þannig að dýrin láta sig reka í skjóli
myrkurs (13. mynd), hugsanlega
vegna þess að þegar þau rekur stafar
þeim mest hætta af rándýrum. Bitmý
189