Náttúrufræðingurinn - 1985, Blaðsíða 62

hugmyndum um tímabundinn aðskiln-
að vegna samkeppni um fæðu. Saavai-
tova (1980) hefur bent á að þegar
bleikjan lifi í vötnum með mörgum
fisktegundum sé yfirleitt um eina
bleikjugerð að ræða og ráðist fæðuval
hennar af því hvaða vist henni standi
til boða eða henni „þröngvað“ í. í
Þingvallavatni er bleikjan allsráðandi
og tæplega er um beina samkeppni að
ræða við hornsíli eða urriða. Par eð
vatnið er stórt, djúpt og fjölbreytt
m. t. t. búsvæða býður það upp á ólík-
ar fæðuvistir. Bleikjan getur þar af
leiðandi nýtt sér fleiri en eina vist að
staðaldri. Þannig er hugsanlegt að
fram komi fleiri gerðir af bleikjunni en
annars.
Flokkunarfrœði Þingvallableikjunnar
Sú spurning vaknar hvort bleikju-
gerðirnar í Þingvallavatni séu af einum
og sama stofninum eða hvort um fleiri
aðskilda stofna eða afbrigði sé að
ræða. Bjarni Sæmundsson (1900,
1904, 1917) og Árni Friðriksson (1939)
drógu þá ályktun varðandi murtuna að
hún væri annars vegar ung vaxandi
bleikja (sumarmurta/geldmurta) og
hins vegar fullþroska afbrigði (haust-
murta). Bjarni byggði sína ályktun á
niðurstöðum fiskmerkinga, en Árni
lagði mest upp úr mismun á fjölda
hryggjarliða.
Markmið okkar athugana var fyrst
og fremst að afla aukinnar þekkingar
til þess að unnt væri að setja fram
skýrar tilgátur um eðli og uppruna
bleikjunnar í Þingvallavatni. Setja má
fram a. m. k. tvær tilgátur um skyld-
leika bleikjugerðanna í Þingvallavatni.
1) Að um sé að ræða tvo til
fjóra aðskilda stofna, afbrigði
eða tegundir.
2) Að um sé að ræða mismun-
andi svipgerðir, að .einhverju
eða öllu leyti arfbundnar (gene-
tic polymorphism) eða skilyrtar
(conditional phenotypes).
Þessar tilgátur útiloka ekki hvor
aðra að öllu leyti. Til dæmis má hugsa
sér tvo stofna þar sem hvor um sig
kemur fram í tveim svipgerðum, arf-
bundnum eða skilyrtum.
Sé tekið mið af útlitseinkennum,
fæðuvali og sníkjudýrabyrði (sbr.
Hilmar J. Malmquist o. fl. 1985) telj-
um við að líklega sé um að ræða tvo
stofna, sem ekki œxlist saman að neinu
marki; annars vegar dvergbleikju og
kuðungableikju en hins vegar murtu og
sílableikju. Ef litið er á munnlögun,
höfuðlögun (sbr. Skúli Skúlason 1983)
og litarfar er auðvelt að greina þessa
hópa allt frá tveggja vetra aldri. Gögn
um fæðu- og búsvæðaval benda í sömu
átt, dverg- og kuðungableikjur eru lík-
legast bundnar hörðum botni meira og
minna allt sitt líf, en murtur og síla-
bleikjur leita annarrar fæðu og bú-
svæða strax á unga aldri. Jafnframt
styðja talningar á tálknatindum þessa
tilgátu, en tálknatindar eru að jafnaði
færri í botnbleikjum en murtum og
sílableikjum (O.T. Sandlund, pers.
uppl.).
Munur á hrygningartíma bleikju-
gerðanna styður þessa tilgátu að vissu
marki (Skúli Skúlason 1983). Hiygn-
ing kuðungableikja virðist að ein-
hverju leyti takmörkuð við tímabilið
júlí-ágúst og svæði þar sem áhrifa gæt-
ir frá kaldavermslum. Murtur og síla-
bleikjur hrygna í september-nóvember
og riðastöðvar þeirra virðast vera víða
í vatninu. Dvergbleikjur hafa breyti-
legan hrygningartíma og fer það eftir
stærð fiskanna og stöðum í vatninu.
Við norðurströndina geta stærri dverg-
bleikjur (13-18 cm) byrjað hrygningu
um svipað leyti og kuðungableikjur,
en við suðausturströndina er hrygning
í hámarki í október og er þá um að
ræða smærri fiska (8—15 cm).
212