Náttúrufræðingurinn - 1985, Blaðsíða 69

Jóhannes Jóhansen:
Landnám á Hjaltlandi
Það hefur lengi verið kunnugt, að
Hjaltlandseyjar hafa verið byggðar frá
örófi alda. Húsatóftir, sem fornfræð-
ingar kalla sumar hof, ásamt stein-
hleðslum af ýmsu tagi, sýna að fólk
hefur tekið sér bólfestu á Hjaltlandi
fyrir æva löngu. En hve lengi sú byggð
hefur staðið vissi enginn til skamms
tíma.
Fyrir nokkrum árum fór ég rann-
sóknarferð til Hjaltlands. Ætlun mín
var að kanna gróðursögu landsins og
bera hana sarnan við hina færeysku.
Ein af niðurstöðunum var sú, að ég gat
ákvarðað aldur á fyrstu búsetu manna
á eyjunum. Hún átti sér stað um 3400
árum fyrir Krists burð, eða fyrir nær
5400 árum. Ég hef áður skýrt frá þessu
í dönskum og enskum tímaritum og
segi því aðeins lauslega frá því hér.
Við byggðina Murraster, sem er
vestarlega á aðaleyjunni, Mainland, er
djúp mýri. Hér hefur áður verið stöðu-
vatn, sem hefur fyllst upp smám sam-
an og síðan gróið yfir. Ég boraði 5,7
metra niður á botn mýrarinnar. Aldur
botnlagsins var 10000 ár, en efsta sýn-
ið, sem ég tók, var 500 ára. Tímabilið
nær því yfir frá um 8000 árum f. Kr. til
um það bil 1500 e. Kr. Síðan var
plöntufrjóið greint á hverju 10 cm bili
alla leið frá botni og upp eftir, sem
sagt allar götur frá lokum ísaldar og
fram að 1500.
í þúsundir ára var viðarvöxtur á
Hjaltlandi, ef til vill ekki beint skógar,
þótt mikið væri af björk og víði, hesli-
viði og eini. Að líkindum hefur þetta
verið kjarrlendi með stærri og minni
birkilundum á víð og dreif. Auk þess-
ara runna og trjágróðurs uxu þar
margar stórvaxnar plöntur, t. d. mjað-
arjurt, geithvönn, fjöllaufungur, sætu-
rót og stóri burkni.
Á skömmum tíma hverfur þessi
gróður að nokkru eða öllu leyti. En
samtímis kemur ný tegund til eyjanna,
græðisúran. Það er margreynt, að hún
fylgir ávallt manninum.
Orsakir til þessa gróðurbreytinga á
Hjaltlandi eru auðsæjar: Fólk og fén-
aður hefur numið land á eyjunum.
Vissulega eru það ekki mennirnir
sjálfir, sem ganga á milli bols og
höfuðs á öllum kjarrgróðrinum, held-
ur húsdýr þeirra. Einkum á sauðkind-
in hér hlut að máli. Á skömmum tíma
hefur hún étið upp runna og smærri tré
ásamt kjarnbesta jurtagróðrinum.
Hún kemur í veg fyrir, að kjarr eða tré
geti vaxið upp á nýjan leik, því að hún
étur alla sprota um leið og þeir stinga
upp kolli. Á einstaka stöðum á Hjalt-
landi hefur sauökindin aldrei komist
að, og þar má enn sjá hinn upphaflega
gróður eyjanna.
2. mynd er úr hólma í stöðuvatninu
Clousta, sem er í landnorðurátt frá
Murraster. Þangað hafa kindur aldrei
komið, og því er hér enn gróskumikill
Náttúrufræöingurinn 55(4), bls. 219-224, 1985
219