Fjölnir - 30.10.1997, Blaðsíða 89

Fjölnir - 30.10.1997, Blaðsíða 89
MATTHÍAS VlÐAR SÆMUNDSSON skrifar um þjóðtrú, galdra og fjölhyggju í tilefni af grein Árna Björnssonar þjóðháttafræðings, „Hvað merkir þjóðtrú?", sem birtist í Skírni í fyrravor. Að andmœla eðajafhvel eyða hleypidómum gegn einhverri trú (eða hjátrú) er ekki sama sem boða hana. Sigurður Nordal ' Draumur Heedhama___________ f myndum okkur mann sem hrekkur upp við ræs fbrmanns undir Jökli á miðri vorvertíð einhvern tíma um öndverða sautjándu öld. Hann fer tæp- lega samsamast sínu nýja samfélagi, reynslu þess og viðhorfum, enda er allt gjörólíkt því sem hann hefur átt að venjast. Hann skynjar væntanlega hafbrimið undan Tröllakirkju, drangana í flæða- málinu og svört hraungrýtisbjörgin í baksýn með öðrum hætti en menn sem lifað höfðu við Bárðar sögu Snæfelláss kynslóðum saman, enda minnir fatt á fagun og vernd nútímalífs, gróðurlausir hraunklettahryggir, svart, úfið hraun og allt „hræðilegt til að sjá", ritaði Eggert Ólafsson um miðja átjándu öld; og þótt jökullinn til norðurs veitti nokkurt skjól fyrir vindum þá gerði oft hörð næturfrost í Dritvík, ftaus þá allt sem frosið gat og áttu amlóðar erfiðar nætur. Hrikalegir steindrangarTröllakirkju vekja þó enn tilfinningu um skuggalega dularkrafta, enda þarf ekki víð- áttumikið ímyndunarafl til að ímynda sér helgar vélar á slíkum stað, einkum á drungalegum síð- kvöldum að haustlagi, þegar þoku dregur fyrir jökul og dulið vex upp úr landinu, enda trúðu margir því enn á átjándu öld að „jarðbuar, huldu- fólk, dvergar eða þó einkum afturganga Bárðar Snæfellsáss" tálmuðu för manna upp á jökulfjall- ið, að sögn Eggerts2'; og sjálft heiti Tröllakirkju ber vitni um kynngimagnað sambýli hugar og landslags, reynslu sem fólk hrærðist í og háfleyg hrellirök yfirvalda gátu ekki útrýmt. Menn hafa fundið til smæðar sinnar í þessari náttúru, þótt þeir reyndu að staskka sig með menningu í ver- stöðvum, en þar hittust skáld sem höfðu atvinnu af því að yrkja rímur út af sögum og sumir klór- uðu sig fram úr fornri skrift eða voru kvæða- menn góðir; þarna voru jafhvel kenndir töfrar og sett saman galdrakver. Þú þarft væntanlega að vera samtíðarmaður til að geta skilið slíkt sam- félag til fulls, enda hlýtur fullur skilningur að tengjast tilfinningalegri innlifun og vitsmunalegri yfirsýn í senn. Þetta fólk lýsti auk þess reynslu sinni með öðrum hætti en mörgum nútíma- mönnum er þóknanlegt — með örnefhum, orð- tökum og málsháttum, þjóðsögnum, ævintýrum, venjum, vitnum og galdraraknum, sem virst geta annarleg eða fjarstæðukennd nú á dögum. Það þýðir samt ekki að heimur þessa fólks sé okkur með öllu glataður, himnarnir eru hinir sömu þótt hjásólir heiti öðrum nöfhum, og við verðum einnig bergnumin af þungbúinni einsemd Trölla- kirkju þegar kvöldar um haust. Á slíkum stund- ) Þjóðsagnabókin. Sýnisbák íslenzkra þjóðsagnasafha. Sigurður Nordal tók saman. Annað bindi. Reykjavík, 1972, xv ' Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar um feríirþeirra á fslandi árin 1752-1757. 1. bindi. um et hægt að nema blæ af horfinni reynslu- veröld þar sem drunur sjávar, steinótt fjara, kaf- þykkur himinn, gnauð vinda um svanar stein- borgir, snjóhvít jökulhetta og dimmblátt vatnslón mynda lífræna og magnaða heild með eigin huga. Þeir sem skoða framandi menningu nú á dögum hljóta að velta því fyrir sér um hvað og hvernig þetta fólk hugsar; hvort vitsmunalíf þess sé sett með öðru móti saman en vitsmunir okkar, eða svo vitnað sé í dæmi Wittcensteins um teikn- ingu sem túlka mátti á tvennan hátt: hvort það líti á heiminn sem önd eða sem kanínu? Sá sem fæst við sögu sinnar eigin menningar stendur frammi fyrir svipuðu vanda: getur trúlítill nú- tímamaður, svo dæmi sé tekið, skilið og gert grein fyrir trúarlífi fólks sem bjó við gjörólík skil- yrði fyrr á öldum? Hann þarf að túlka skoðanir og athafhir ókunnugs fólks sem í þokkabót er steindautt og hefur einungis skilið eftir sig leifár af lífi: leifar sem keppst er við að túlka ogfæra í nútímalegt form til skilningsauka. Þetta tiitæki getur tekist misjafhlega eins og enski mannftæði- prófessorinn Rodney Needham komst að raurt um eftir áratugarannsóknir, en í bók hans uni tni, tungumál og reynslu (1972) er greint frá áraumi sem endursegja má á eftirfarandi hátt: Mig dreymdi nótt eina að ég væri að ræða við Penan- fólkið í frumskógum Borneó, en eins og oft gerist um ímyndaða endurfundi af slíku tagi rak mig í vörðurnar og hrökk upp miður mín yfir að geta ekki lengur sett saman rétta og skiljanlega setn- ingu á penönsku. Setningin sem vakti mig af óværum svefhi var „Ég trúi á Guð", en ég gat með engu móti oiðað hana á máli Penanfólksins. Þessi draumur kveikti vangaveltur sem á næstu árum urðu að heilli bók. Ég vissi fyrir víst að Penanmenn töluðu um andlega veru, Peselong hét hún, er átti að hafa svipaða yfirburðastöðu í alheiminum og Guð kristinna manna, enda hafði ég sagt sjálfum mér að þetta steinaldarfólk tryði á sérstakan, almáttugan guð líkt og við, þótt ekki væri um formlegan átrúnað eða truariðkun að ræða. Mér varð nú ljóst að fyrir þessu var ekki mállegur flugufótur, auk þess sem ég gat ekkert sagt um viðhorf fólksins, hvort það var trúað eða ekki, með orðum sem venjulega er beitt um slíkt ástand. Ég hlaut að viðurkenna með semingi að ég vissi ekkert um raunverulega truarafstöðu Penanmanna. Spurningin var þá hvort skýrslur annarra þjóðfræðinga væru traustari, hvort þær sönnuðu í raun að fólk tryði á eitthvað, því hug- arástand og hugmyndir eru augljóslega sitthvað. Sá sem fullyrti að fólk tryði einhverju þegar hann vissi í raun ekkert um hvað átti sér stað innra með því fór um jafnvilltur og hinn sem ekkert vildi segja um sálarástand og trúarlíf. Þessar draumleiðingar snerust með öðrum orðum um forsendur, markmið og mannlífstengsl félagslegr- ar mannfræði.3' Steindór Steindórsson íslenzkaði. Reykjavík, 1975, 158, 161 3' Rodney Needham: Belief, Language, and Experience. Oxford: Basil Blackwell, 1972, 1-2 Árni BjöRNSSON þjóðháttafræðingur hefur tæp- lega haft spurnir af draumi Needhams né orðið fyrir svipaðri reynslu ef marka má grein hans „Hvað merkir þjóðtrú?" í Skírni (vor, 1996). Þar er lítinn vafa að finna og vasklega gengið fram með hellistálsýn og fordómavillu að vopni. Hégíljur og tiégiljungar_______ Fyrst þetta: Getum við útskýrt eða sýnt fram á dýpri rök venja, víta og varúða, eiga kreddur sér rökfræðilegan grundvöll, hvaða ástæður eru til einstakra truaratriða? Þessi vandamál tengjast | víðtækari vanda sem orða má svona: Hvaða ástæður eru til þess sem kaliað hefur verið hjátrú á hún sér skynsamlegar fojrsendur eða kom fóík sér saman um hana rakalaust? Felur hún í sér „óbrotna hugsunariist", JbieimsDeki fólksins" og „ekkert smáræði af hugsun"? Eða með orðum séra Jónasar Jónassonar frá Hxafhagili (1908): „og því meira sem finsr og þekkist af þessum sögnum, venjum og trúargreinum (kreddum), því meira samhengi fér að finnast (þvf..."45 Islenskir frasðimenn hafa brugðist við þcssum vanda með margvlslegum hætti, þv{ stundum er fjöiyrt um láarrdega eða andlega sjólcdórna, vanþroskaða vitsmuai, almenna sefjun, frumstæða gúðfrseði, samfélagsaðstæður, landshætti og Jffssíályrði eða vfsvitaðar blekldngar; fæstir hafa skyggnst í „samhengi" séra Jónasat; Slík viðhrögð eiga það sameigtnlegt að vera reist á skoðunum um rétta þekkingu, eins og sjí má af neikvæðri hugtaka- notkun. Hjátrúarhugtakíð hefur þanrug tengst óskyn- semi, þvf sem er í senn órðk- víst, annarlegt og ósatt, andstætt réttri trú eða skoðun, jafhvel sjúkiegt, enda er orðið yfirieitt notað til átilokunar en ekki greirdngar! hjátrúnni hefur veáð lýst sem dukrfullu afli er getur þurrkað út skynsemi og reynslu- vit mahna við ákveðnar að- stæður. f orðabók Árna Bodvars- sonar (1963) er hjátrúarorðið skýrt sem „hindurvitni, kerl- ingabækur, trú á óraunverulega hluti", en einnig er getið um „bábilju" sem tengist bulli, >• Um hellistálsýn í íslenskum fræðum ' Jónas Jónasson: „Formáli". Þjóbtrú ogþjóðsagnir. Safnað hefir Oddur Björnsson. I. bindi. Akureyri 1908, 6
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100

x

Fjölnir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Fjölnir
https://timarit.is/publication/985

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.