Tímarit Máls og menningar - 01.09.1967, Blaðsíða 100

Tímarit Máls og menningar
hafa stundað örnefnafræði af miklu kappi
um langan aldur, ekki sízt Svíar. Nú hefir
einn af kunnustu ömefnafræðingum þeirra,
Gösta Franzen (Franzén), prófessor við
Chicago-háskóla, sent frá sér bók um ör-
nefni í Laxárdalshreppi í Dalasýslu,1 og
sama árið (1964) birti einn af lærisveinum
hans, Arne Brekke, doktorsrit um íslenzk
bæjamöfn, sem enda á -holt.
Það var upphaflega ætlun mín að segja
hér frá bók próf. Franzens. Ef aðdragand-
inn að þeim skrifum þykir óhóflega lang-
ur, er því til að svara, að bókin gefur beint
tilefni til þess.
I inngangi víkur höfundur að því, hve
illa norrænir örnefnafræðingar eru settir,
ef þeir vilja hafa íslenzk örnefni til saman-
burðar við rannsóknir sínar. Satt er það.
Oft hefir mér blöskrað, hve fjarri ísland
virðist vera sumum þeim, sem um örnefni
hafa skrifað á Norðurlöndum. Það er eins
og allur ömefnaauður þessa lands sé þeim
lokuð bók og allar bjargir hannaðar, af
því að heildarútgáfa íslenzkra örnefna er
ekki til. Þó að aðburðaleysið keyri úr hófi,
þegar verst lætur, sýnir þetta líka, hve brýn
nauðsyn er á slíkri útgáfu.
Um tilganginn með riti sínu segir höf-
undur (bls. 11):
„Tilgangurinn með þessari rannsókn hef-
ir umfram allt verið sá að reyna að kynna
á vísindalegan hátt („ge en vetenskaplig
presentation“) nafngiftir, sem tíðkast f
íslenzkri sveit.“
Og síðar segir liann (bls. 11), að eins og
framsetningin beri með sér, hafi „ætlunin
með málfræðilegum athugasemdum ekki
eingöngu verið sú að setja fram skýringar
á nöfnum, heldur jafnframt að finna nöfn-
unum stað í sínu norræna samhengi.“
Líklegast verður að telja, að höfundur
1 Gösta Franzen: Laxdælabygdens ort-
namn. Uppsala 1964.
hafi náð tilgangi sínum. Meðferð efnisins
er svipuð og tíðkast í örnefnaritum af þessu
tagi og á víst að kallast „vetenskaplig pre-
sentation", þó að merking þeirra orða sé
býsna teygjanleg. En einhvern veginn
finnst mér alltaf, að þessi fræði vanti betri
vísindalega undirstöðu.
I örnefnalýsingum verður að vera skýrt
og afdráttarlaust, livers eðlis nafnberinn er
(dalur, hóll, lækur o. s. frv.), og nauðsyn-
legt er að fá sem nákvæmast heimilisfang.
En mikið finnst mér vanla á, að þarna sé
nógu góð skipan á í örnefnafræðum. Til-
finnanlegast verður það, þegar örnefni et
torskilið og þarfnast skýringar. Höfundur
víkur sjálfur að þessu, er hann segir frá
örnefnaskrám Þjóðminjasafns, sem hafa
verið aðalheimildir hans. Hann segir (bls.
12), að þær standist „mjög strangar kröfur,
að því er aðdrætti varðar, og oftast sé rétt
farið með orðmyndir. Hins vegar er það
galli, að sjaldnast kemur fram í skránum,
hvers konar stað er átt við hverju sinni, og
staðreyndafræðsla, sem nauðsynlegt er að
liafa við nafnaskýringar, hefir aðeins stöku
sinnum flotið með. Verkið var því aðallega
í því fólgið að fylla í skörðin og rannsaka,
hvað býr að baki nafngiftanna („namnens
reala bakgrund“)“.
Þeir, sem glugga í þessar skrár, reka sig
undir eins á þennan veikleika, og fleira af
því tagi mætti nefna. T. d. er bagalegt, að
þeir, sem safna örneínum, skuh ekki geta
gripið til hljóðritunar, ef á liggur. Og
stundum er illt að fá ekkert að vita um
kynferði nafna, hvort þau eru eintölu- eða
fleirtöluorð eða hvort þau eru t. d. ein-
göngu notuð með viðskeyttum greini. Fleira
slíkt mætti nefna, sem sýnir, hve nauðsyn-
Iegt er, að málfræðingur hafi þarna hönd
í bagga. En jafnvel meðal hinna lærðu ör-
nefnafræðinga virðist mér vanta fastmótað
lýsingakerfi eða vísindalega undirstöðu ör-
nefnalýsinga. Það er alltof mikill leik-
194