Glóðafeykir - 01.12.1987, Page 4

4
reksturinn, varð eign félagsmanna á þann hátt, að viss hluti hans var
lagður í svo nefndan stofnsjóð á nafni félagsmannsins, en það sem
fram yfir varð, var greitt út.
Félögin eflast
Eftir því, sem félögunum óx styrkur, létu félagsmenn þeirra þau
takast á við stærri og viðameiri verkefni. Félögin byggðu hús fyrir
verslun með nauðsynjavörur og vegna sölumeðferðar afurða.
Nauðsynleg áhöld og verkfæri voru keypt og margskonar búnaður.
Auðvitað gekk rekstur félaganna misvel og áraskipti voru að því,
hvort álagning á vörur dugði fyrir útgjöldum. Ef svo varð ekki, var
auðvitað ekki um stofnsjóðsframlög að ræða, og efling félaganna þeim
mun hægari.
Ekki er að efa, að stofnsjóðir félaganna voru eitt öflugasta tækið,
sem þau höfðu til uppbyggingar, enda hafa félögin vafalaust átt undir
högg að sækja hjá þeim fáu lánastofnunum, sem til voru.
Ávöxtun stofnsjóða
Fyrst framan af voru ekki reiknaðir vextir af stofnsjóðsinnistæðum.
Meðan efnahagsástand var tiltölulega stöðugt og verðlagsþróun öll
jafnari og hægari, kom það ekki mjög að sök, og það sjónarmið var
ríkjandi, að slíkt ætti ekki við. Þegar aðstæður innanlands breyttust,
fóru menn eðlilega að líta þetta öðrum augum. Lengi vel var þó um
lága vexti að ræða, og þegar líða tók á þessa öld var sýnt, að
stofnsjóðir, eins og annað sparifé, rýrnuðu hratt. Var þó ekki tekið á
þessu af mikilli skerpu, því á sama tíma tóku flest félögin einnig lága
vexti af skuldum viðskiptamanna sinna, og því í hvorugu tilfelli um
raunvexti að ræða. Má í framhjáhlaupi geta þess, að á mestu
verðbólguárum sem til þessa hafa komið, árunum frá 1973 til 1983,
skekktist eiginfjárstaða flestra kaupfélaga verulega vegna þess, að þau
lánuðu út fé með neikvæðum vöxtum. Er það áreiðanlega ein
veigamesta ástæðan fyrir hrakandi fjárhagsstöðu margra þeirra og
gjaldþroti sumra, ásamt með óviðunandi rekstrarniðurstöðu. A sama
tíma hefur arðgreiðsla til félagsmanna nánast lagst af, og má m.a.
rekja það til þessa. Ekki má þó gleyma því, að margt annað kemur til,
svo sem breyttar fyrningareglur og skattuppgjör.
Með kröfu um raunvexti af fjárskuldbindingum og/eða
verðtryggingu, kom einnig fram krafa um að stofnsjóðir nytu ekki
lakari kjara en annað sparifé. Hafa flest félög því bætt ávöxtun
stofnsjóða verulega, eða tekið upp verðtryggingu.