Tímarit hjúkrunarfræðinga - 2016, Page 8

8 TÍMARIT HJÚKRUNARFRÆÐINGA
Íbúar á hjúkrunarheimilum með hegðunarvandamál, mat einkenna og meðferðarmöguleikar
neita umönnun eða þjónustu og getur slíkt reynst aðstand-
endum og umönnunaraðilum erfitt (Starkstein o.fl., 2007).
Hömluleysi sem hluti af innsæisleysi er ekki eins algengt
en kemur fyrir hjá 5-15% einstaklinga með heilabilun og
eykst þegar líður á sjúkdómsferlið (Aalten o.fl., (2005).
Hömluleysi getur birst á margvíslega vegu, svo sem að
klæða sig úr á almannafæri, óstjórnlegur hlátur og óviðeig-
andi kynferðislegar athafnir.
Meðferð við hegðunarvanda
Óuppfylltar þarfir
Vísindamenn hafa á síðustu árum komist að þeirri
niðurstöðu að orsakir atferlis- og taugasálfræðieinkenna
eru ekki eingöngu tilkomnar vegna breytinga á starfsemi
miðtauga-kerfisins heldur má rekja einkennin til sam-
verkandi líffræðilegra og sálfélagslegra þátta (Kales o.fl.,
2015).
Árið 1996 var hjúkrunarkenningin The Need driven
Dementia compromised Behavior model (NDB) sett fram
en höfundar hennar voru þeir Algase, Beck, Kolanowski,
Whall, Berent, Richard og Beattie (1996). Samkvæmt
þeirra skilgreiningu er hegðunarvandi ákveðin hegðun
sem einstaklingur með heilabilun sýnir þegar líkamlegum,
andlegum, félagslegum eða tilfinningalegum þörfum
hans er ekki fullnægt. Hegðunarvandann sýnir hann
vegna tjáningarörðugleika sem oft eru mjög miklir á
seinni stigum sjúkdómsins (Algase o.fl., 1996; Dettmore
o.fl., 2009; Lemay og Landreville, 2010). Samkvæmt
skilgreiningu Algase o.fl. (1996) geta ákveðnir bakgrunns-
þættir (background factors) aukið líkur og aukið hættu á
hegðunarvanda hjá einstaklingum á hjúkrunarheimilum.
Þessir þættir geta verið m.a. vitsmunaskerðing, kvíði eða
líkamlegir sjúkdómar, eins og gigt, krabbamein og hjarta-
sjúkdómar, og persónuleiki einstaklingsins. Síðan greina
höfundar frá ákveðnum innri þáttum (proximal factors) en
það er líffræðilegt og félagslegt umhverfi einstaklingsins
og þær aðstæður sem skapast hjá honum. Þessir þættir eru
breytilegir og hægt er að hafa áhrif á þá með ýmsum hætti
en þeir geta verið verkir, ýmiss konar líkamlegar þarfir eins
og þörf fyrir næringu, samskipti, hita, svefn, hreyfingu og
einnig þörf fyrir að hafa eitthvað fyrir stafni. Samkvæmt
þeirra kenningu eru meiri líkur á hegðunarvanda ef
einstaklingurinn fær ekki fullnægjandi aðstoð sem veitt er
af virðingu, þekkingu og fagmennsku við athafnir daglegs
lífs (Algase o.fl., 1996; Dettmore, o.fl., 2009).
Virkni
Rannsóknir hafa leitt í ljós að ýmiss konar meðferð
án lyfja hefur reynst árangursrík til að draga úr vits-
munalegri og líkamlegri hnignun og bæta líf einstaklinga
með heilabilun. Virkni og dægrastytting getur fallið
undir slíka meðferð og er mikilvægur þáttur í að uppfylla
þarfir aldraðra á hjúkrunarheimilum (Dagmar Huld
Matthíasdóttir o.fl., 2009). Rannsóknir benda hins vegar
til að einstaklingar á hjúkrunarheimilum séu oft óvirkir
og einmana og eyði miklum tíma í að sofa og bíða. Einnig
er sú dægrastytting, sem í boði er á hjúkrunarheimilum,
oftast miðuð við stóra hópa fremur en að taka tillit til
einstaklingsbundinna þarfa íbúanna. Skortur á örvun og
virkni getur valdið einangrun, versnandi vitsmunagetu og
minni sjálfsbjargargetu auk þess að vera jafnframt tengd
hegðunarvanda, svo sem árásargirni, óróleika, þunglyndi
og sinnuleysi (Scherder o.fl., 2010). Auk þess hafa rann-
sóknir sýnt að aukin virkni og afþreying getur dregið úr
hegðunarvanda, aukið jákvæðar tilfinningar hjá einstak-
lingnum og aukið lífsgæðin (Scherder o.fl., 2010).
Hreyfing
Líkamleg hnignun er hraðari meðal einstaklinga með
heilabilun en meðal annarra íbúa hjúkrunarheimila auk
þess sem byltuhætta er meiri. Því er mikilvægt að hjúkrun-
arfræðingar kenni umönnunaraðilum og aðstandendum
aðferðir sem hvetja til daglegrar hreyfingar. Slík aðstoð og
stuðningur skapar aðstæður til jákvæðra og uppbyggilegra
samskipta milli skjólstæðings og umönnunaraðila og
dregur úr hegðuanrvanda (Teri o.fl., 2003).
Verkir
Erfitt getur verið að greina verki hjá einstaklingum
sem þjást af heilabilunarsjúkdómum. Hróp, köll, að neita
umönnun, árásargirni, óróleiki og ráf eru oft einkenni
sem geta bent til verkja hjá einstaklingum með heilabilun.
Þessi einkenni eru oft ekki greind sem einkenni um verki
hjá öldruðum heldur frekar sem einkenni um versnandi
sjúkdóm (Ahn og Horgas, 2013). Verkir hafa mikil áhrif
á daglegt líf einstaklingsins, geta valdið þunglyndi og
tilfinningalegu álagi og slíkt leiðir oft til mikils álags fyrir
aðstandendur, sjúkrahúsvistar og versnandi heilsufars
(Tosato o.fl., 2012). Þrátt fyrir þessa staðreynd eru verkir
oft ómeðhöndlaðir hjá öldruðum einstaklingum og sér-
staklega hjá einstaklingum á hjúkrunarheimilum. Nýleg
rannsókn Cohen-Mansfield o.fl. (2012) leiddi í ljós meðal
annars að atferli, sem bendir til verkja, er vangreint hjá
einstaklingum með heilabilun og þess vegna er líklegra
að einstaklingar með atferlis- og taugasálfræðieinkenni
fái geðdeyfðarlyf í stað fullnægjandi verkjalyfjameðferðar.
Rannsóknir hafa hins vegar sýnt að geðdeyfðarlyf geta
haft ýmiss konar aukaverkanir, svo sem aukið líkur á
ótímabæru andláti og heilablóðfalli (Cohen-Mansfield o.fl.,
2012). Hins vegar hefur verkjalyfjameðferð ásamt því að
leggja áherslu á að uppylla þarfir einstaklinganna og nota
óhefðfundna verkjameðferð til viðbótar gefið góða raun
(Kovach o.fl., (2006).
Áhrif umhverfis
Einstaklingar með heilabilun eru sérstaklega viðkvæmir
fyrir umhverfi sem er þeim framandi og ókunnugt og oft
ófærir um að öðlast nýja þekkingu eða tileinka sér nýjar
aðferðir. Hins vegar vekur kunnulegt umhverfi, tónlist
og ákveðinn hlutur eða lykt oft upp góðar minningar
hjá þessu fólki og stuðlar að vellíðan (Gerdner, 2005).
Samkvæmt Progressive Lowered Stress Threshold (PLST)
kenningunni er hegðunarvandi afleiðing streitu í umhverfi
einstaklingsins eða breytinga á líkamsstarfsemi hans.
Kenningin skilgreinir hegðunarvanda og önnur atferlis- og