Tímarit hjúkrunarfræðinga - 2016, Blaðsíða 47

47 TÍMARIT HJÚKRUNARFRÆÐINGA
Hvernig er hægt að koma í veg fyrir byltur hjá öldruðum?
inntaka D-vítamíns getur dregið úr byltum hjá einstakling-
um sem eru með D-vítamínskort (Panel on Prevention of
Falls in Older Persons, 2011). Fjöllyfjanotkun er vandamál
hjá öldruðum og hefur reynst auka á byltuhættu (Panel on
Prevention of Falls in Older Persons, 2011; Karlsson o.fl.,
2013). Fara þarf reglulega yfir lyfjanotkun einstaklinga
og fylgjast með einstaklingum sem taka inn mörg lyf
og skoða hvort lyfin hafi áhrif á byltuhættu (Panel on
Prevention of Falls in Older Persons, 2011; Landspítali,
2007). Sérstaklega er lögð áhersla á að meta hættu tengda
réttstöðublóðþrýstingsfalli (Panel on Prevention of Falls in
Older Persons, 2011).
Ekki hefur tekist að staðfesta árangur inngripa til að
koma í veg fyrir byltur hjá öldruðum einstaklingum með
skerta vitræna getu (Panel on Prevention of Falls in Older
Persons, 2011) en ráðlagt er að gera mat á einkennum um
óráð hjá fjölveikum öldruðum (Sharma, 2016).
Inngrip sem hafa áhrif á ytri þætti
Ytri þættir eru þættir sem lúta að umhverfi sjúklings.
Dæmi um inngrip, sem byggjast á fjölþáttameðferð er lúta
að umhverfi á heilbrigðistofnunum, eru IRIS, LAMP, Catch
A Falling Star, SAFE og Ryby Slipper meðferðaráætlun. Öll
byggjast þau á því að setja merkingar hjá þeim sjúklingum
sem eru í byltuhættu, hvort sem það er með armbandi,
við rúm sjúklings, á hurð eða í möppu sjúklings. Notkun
á byltusokkum er einnig árangursrík meðferð til að auka
árvekni heilbrigðistarfsfólks fyrir byltuhættu viðkomandi
sjúklings (Touhy og Jett, 2014). Aðrar rannsóknir hafa
sýnt að slík inngrip dugi ekki til og að mikilvægt sé að efla
betur ábyrgð hjúkrunarfræðinga til ígrundunar á mati á
hverri byltu og að deila þeirri reynslu með starfsmönnum,
t.d. með tölvupósti. Sérstaklega hefur verið sýnt fram
á árangur að setja fram fyrirbyggjandi leiðbeiningar
um hvernig skuli staðið að salernisferðum (Hoke og
Guarracino, 2016). Þverfagleg fræðsla fyrir starfsmenn er
einnig talin vænleg til árangurs í byltuvörnum (Panel on
Prevention of Falls in Older Persons, 2011).
Forvarnir, sem snúa að umhverfinu, eru mikilvægur
þáttur í byltuvörnum á heimilum. Mikill hluti beinbrota
vegna bylta hjá öldruðum búsettum heima gerist innan-
dyra og því mikilvægt að skoða áhættuþætti á heimilum.
Mikilvægi heimilisathugunar og breytingar, sem gerðar eru
til að draga úr byltuhættu, ætti að kynna fyrir öldruðum
og þá sérstaklega þeim sem eru í mikilli byltuhættu þar
sem þessi íhlutun hefur reynst árangursrík (Panel on
Prevention of Falls in Older Persons, 2011; Karlsson o.fl.,
2013). Einnig þarf að huga að skóm og passa að þeir séu
vel festir á fótinn og séu stamir. Yngri einstaklingar eru
í meiri hættu að detta úti við og því mikilvægt að vera í
viðeigandi skóm en þar hafa fleiri umhverfisþættir áhrif,
svo sem hitastig, snjókoma og birta (Karlsson o.fl., 2013).
Sálræn áhrif byltu
Hræðsla við detta getur leitt til vítahrings endurtekinna
bylta sem lýsir sér sem minnkuð virkni hjá einstaklingum
vegna hræðslu við að falla aftur og afleiðingin verður
að styrkleiki og hreyfifærni skerðist og það eykur líkur á
frekari byltum (Touhy og Jett, 2014). Frekari byltur hafa
einnig áhrif á aðstandendur þar sem þeir hafa oft miklar
áhyggjur af ástvininum. Mikilvægt er að greina þetta
ástand áður en skaðinn skeður.
Eins og komið hefur fram geta lífsgæði aldraðra minnkað
mikið við það að detta. Það er þó ekki óalgengt að aldraðir
taki áhættu með því að biðja ekki um aðstoð og detta svo í
kjölfarið (Haines o.fl., 2015). Ástæðan getur verið að þeir
vilja ekki biðja um aðstoð, vilja vera sjálfstæðir, vanmeta
getu sína eða vilja prófa getu sína og fara því sjálfir af stað.
Það hefur einnig komið fram í rannsóknum að samskipta-
vandi milli aldraðra og umönnunaraðila hefur áhrif eða að
hjálp berst of seint (Haines o.fl., 2015). Helmingur þeirra
sem detta vill ekki tala um atburðinn við umönnunaraðila
eða heilbrigðisstarfsfólk (Kaminska o.fl., 2015). Í rannsókn
Faes og félaga (2010) kom fram að aldraðir eru hræddir við
frekari byltur og einnig finnst þeim óþægilegt ef þeir geta
ekki útskýrt orsök byltunnar. Þar kom einnig fram að aldrað-
ir sögðu ekki ástæðu til að hafa áhyggjur því það bætti ekki
ástandið. Einn af þeim sem tók þátt í rannsókninni sagði
þegar verið var að ræða við hann um áhrif bylta: „Sagt er að
fólk venjist því að detta og ég venst því sennilega líka.“
Lokaorð
Byltuvarnir eru eitt af stóru viðfangsefnunum innan
hjúkrunar á næstu árum og mikilvægt er að innleiða
gagnreyndar aðferðir til að fyrirbyggja alvarlegar afleiðing-
ar af byltu hjá öldruðum. Ekki hefur verið staðfest nægjan-
lega hvort sömu aðferðir henta á bráðasjúkrahúsum,
hjúkrunarheimilum eða í heimahúsi. Því er mikil þörf á
að gera fleiri meðferðarrannsóknir um hvaða aðferðir eru
hentugastar m.t.t. aðstæðna og staðsetningar byltuatvika.
Einnig hefur Healthy people 2020 (e.d.) lagt til að gerð
verði úttekt á því hvort diplómahjúkrunarfræðingar eða
sérfræðingar í hjúkrun geti komið inn sem málastjórar
(e. case manager) fyrir aldraðra sem eru í byltuhættu.
Afleiðingar bylta eru margvíslegar en sem betur fer eru
áverkar af þeirra völdum í færri tilfellum alvarlegir. Frekari
byltur eru síðan oft undanfari þess að aldraðir leggjast inn
á sjúkrahús og við innlögn á sjúkrahús eykst byltuhættan.
Hjúkrunarfræðingar þurfa að meta byltuhættu reglulega
og fræða aldraða skjólstæðinga sína og aðstandendur
þeirra um byltuvarnir. Þeir þurfa að sjá til þess að þeir hafi
öruggan aðgang að þeirri hjálp sem þeir þurfa og að fylgst
sé vel með þeim sem eru í byltuhættu.