Morgunblaðið - 25.11.2022, Blaðsíða 40

MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. NÓVEMBER 2022
40
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri: Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Pistill
Þjóðir semframkvæma!
S
ingapúr og Ísland eiga margt sam-
eiginlegt. Hvort tveggja eru litlar
þjóðir sem búa við öryggi í löndum
sínum, reiða sig á út- og innflutning
og leggja mikla áherslu á menntun
og nýsköpun. Þá eru þetta þjóðir sem fram-
kvæma!”
Sá sem mælti þessi orð við mig í Singapúr á
dögunum hefur búið og starfað sem alþjóðleg-
ur sérfræðingur á báðum stöðum. Sjálfsagt
hefur hann lög að mæla en á sama tíma er
margt sem þjóðirnar geta lært hvor af annarri.
Ég var þarna stödd til að kynna mér hvernig
Singapúr hefur staðið að því að bæta umhverfi
nýsköpunar. Stefnan sem fylgt hefur verið
hefur leitt til eftirtektarverðs árangurs og eflt
hugvitsdrifið hagkerfi landsins til muna. Á síð-
asta áratug hefur landið skipað sér í fremstu
röð á því sviði.
Árangurinn á rætur að rekja til öflugs
háskólaumhverfis og samvinnu við alþjóðlega háskóla á
heimsmælikvarða. Stjórnvöld í Singapúr hafa markað og
fylgt eftir langtíma-nýsköpunarstefnu sem m.a. miðar
að því að laða rannsóknatengdar hátæknigreinar, iðnað,
rannsóknir og alþjóðlega fjárfesta til landsins. Þessi
stefna hefur skilað góðum árangri. Singapúr með sínar
5,7 milljónir íbúa og heildarlandsvæði nær fjórðungi
minna en höfuðborgarsvæðið á stærð hefur klifrað hratt
upp ýmsa alþjóðlega lista um samkeppnishæfni og tækni-
væðingu á nýliðnum árum. Landið situr nú í áttunda
sæti á lista Alþjóðahugverkstofunnar (WIPO) um helstu
nýsköpunarríki heims, þriðja sæti í samkeppn-
ishæfni skv. „Global Competitive“-vísitölu IMD
og fyrsta sæti á lista IMD yfir tækniumhverfi.
Þá eru tveir háskólar í Singapúr á meðal 20
bestu háskóla í heimi.
Í stuttu máli; stjórnvöld settu sér skýr
markmið, lögðu áherslu á að fylgja þeim eftir
og það hefur skilað sér í bættum lífskjörum.
Við vitum að verðmætin verða sjaldnast til á
skrifborðum ríkisins. Verkefni stjórnvalda er
að skapa umgjörðina og marka skýra stefnu
þannig að fólk og fyrirtæki geti gripið keflið
og hlaupið í mark. Eitt af því sem við getum
lært af Singapúr er mikilvægi þess að hugsa
til framtíðar og setja okkur markmið til lengri
tíma. Ísland er á nær öllum mælikvörðum eitt
besta land í heimi til að lifa og starfa í en stað-
reyndin er sú að við getum gert svo mikið bet-
ur með þann mannauð sem við búum yfir. Ég
hef í starfi mínu í nýju ráðuneyti lagt áherslu
á að hugvitið verði stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar.
Það markmið er ekki úr lausu lofti gripið og ég trúi því
að við getum rennt fleiri og sterkari stoðum undir hag-
kerfi okkar með því að virkja hugvitið og aukið þannig
lífsgæði í landinu. Til þess þurfum við í sameiningu að
undirbúa okkur fyrir verkefni framtíðarinnar, setja okkur
skýr markmið um það hvert við stefnum og hvernig við
ætlum að komast þangað. Það er verkefni okkar allra.
ÁslaugArna
Sigurbjörns-
dóttir
Höfundur er háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
aslaugs@althingi.is
Leikið að eldinum
Fyrir nokkrum
dögum bárust
enn og aftur
ásakanir um að
skotið hefði verið
á kjarnorkuverið í Enerhodar
í Saporísja-héraði Úkraínu.
Á þessu stigi málsins er óvíst
hvort Rússar eða Úkraínu-
menn hafi verið að verki,
en hvorir tveggja hafa bent
fingrinum á hina fyrir þessa
vægast sagt óábyrgu hegð-
un, og Selenskí Úkraínufor-
seti óskaði eftir því á fundi
NATO-þingsins að ríki Atl-
antshafsbandalagsins myndu
ábyrgjast öryggi kjarnorku-
vera landsins.
Rafael Grossi, fram-
kvæmdastjóri Alþjóðakjarn-
orkumálastofnunarinnar,
IAEA, átti hins vegar koll-
gátuna er hann sagði að það
skipti ekki máli hvor stríðs-
aðila ætti í hlut, þessu athæfi
yrði að linna áður en stórskaði
hlytist af. „Þið eruð að leika
ykkur að eldinum!“ sagði
Grossi, en hann hefur einnig
sagt þessa hegðun vera algjör-
lega án fordæma.
Áhyggjurnar eru ekki endi-
lega þær að skothríðin sem
slík geti skaðað verið, enda
eru kjarnorkuver
hönnuð til þess
að þola alls kyns
áföll. Kjarnorku-
verin ráða hins
vegar verr við það ef rafork-
una þrýtur, en hún er notuð til
að kæla kjarnaeldsneytið og
koma í veg fyrir að það ofhitni.
Skothríð fyrr í haust, sem rak-
in var til Rússa, neyddi Sapor-
ísja-verið til þess að treysta
tímabundið á vararafala sína,
og í eldflaugaárásum vikunnar
þurftu hin þrjú kjarnorkuverin
sem enn eru á valdi Úkraínu-
manna að skipta tímabundið
yfir í varaaflstöðvarnar.
Slíkt býður hættunni heim,
og því lengur sem stríðið
varir aukast líkurnar á því að
atburðarásin fari úr böndun-
um, með skelfilegum afleiðing-
um fyrir alla, jafnt Rússa og
Úkraínumenn, sem og aðra
jarðarbúa. Hið hörmulega
slys í Póllandi í síðustu viku,
þar sem tveir létust vegna
átakanna, sýnir að styrjöldin
fer nú þegar hættulega nærri
því að velta út af sporinu. Það
er óþarfi að bæta áhyggjum
af kjarnorkuslysi, sem ætti
engan sinn líka, við þær sem
þegar eru.
Kjarnorkuver mega
aldrei vera skotmörk}
Lærum af sögunni
Getur verið
að hver
kynslóð
þurfi að endur-
taka mistök
þeirra sem á
undan gengu? Við
horfum upp á stríð í Evrópu
með miklu mannfalli og
eyðileggingu sem engan enda
virðist ætla að taka. Það styð-
ur mögulega slíkar kenningar.
Þegar við horfum okkur nær
verða fréttir af kjaraviðræð-
um umhugsunarefni í þessu
sambandi. Hér gerist það að
Seðlabankinn hækkar stýri-
vexti hóflega og með skýrum
rökum, en viðbrögðin eru þau
að menn í Karphúsinu vilja
helst standa upp frá borði og
slíta viðræðum. Slík viðbrögð
eru úr öllu samræmi við til-
efnið og ekki hjálpleg.
Eitt af því sem Seðlabank-
inn horfir til eru samningar á
vinnumarkaði. Það er óhjá-
kvæmilegt og felur ekki í sér
að launamenn eigi að bera
allar byrðarnar því að hann
horfir til margra annarra
þátta eins og þekkt er. En
vinnumarkaðurinn er þýð-
ingarmikill og þar hafa komið
fram kröfugerðir sem hljóta
að vekja áhyggjur í Seðla-
bankanum eins og annars
staðar. Þá er það
staðreynd að
samningar hafa
runnið út án þess
að nýir hafi tekist
og að deilendur
eru komnir í sali
ríkissáttasemjara. Líka þeir
deilendur sem gera mestu
kröfurnar, og virðist minnst
alvara um að ná samningum,
hafa ekki óskað liðsinnis
ríkissáttasemjara og rúmast
varla í sölum hans.
Ennfremur vekur áhyggjur
að þeir sem sitja við samn-
ingaborðið virðast nálgast
samningagerðina án þess
að horfa til þess hvernig
kaupmáttur hefur þróast á
samningstímanum þrátt fyrir
efnahagsáfallið sem atvinnu-
lífið mátti þola. Þegar samið
er hlýtur að verða að horfa
bæði fram og aftur til að meta
forsendur hækkana. Hækkun
kauptaxta sem étin yrði upp
í verðbólgu næstu missera er
minna en einskis virði fyrir
launamenn. Slíkt höfrunga-
hlaup kaupgjalds og verðlags
kom illa við almenning áður
fyrr og kostaði tuga prósenta
verðbólgu. Samningamenn
verða að þekkja söguna betur
en svo að þeir vilji endurtaka
þann leik.
Enginn er bættari
með háa verðbólgu
eftir óraunhæfa
samninga}
N
ý skýrsla Húsnæðis- og
mannvirkjastofnunar
(HMS) um fasteigna-
markaðinn sýnir
áframhaldandi merki um kólnun
á fasteignamarkaði. „Við erum að
sjá fækkun í sölu íbúða sem fara
yfir ásettu verði, meira framboð
húsnæðis á markaðnum og fólk er
minna að skoða fasteignaauglýs-
ingar,“ segir
Kári S Friðriks-
son, hagfræðing-
ur hjá HMS.
Á höfuð-
borgarsvæðinu
voru útgefnir
kaupsamningar
núna í septem-
ber 419 talsins
en voru 470 í
ágúst. Þó hefur
húsnæðisverð ekki lækkað þrátt
fyrir minni eftirspurn og meira
framboð, en hækkun á fasteigna-
verði var 0,6% milli mánaða. „Það er
ákveðin tregða til að lækka verð á
fasteignamarkaðinum. Ef eftir-
spurnin minnkar mikið þá er lík-
legra að það dragi vel úr viðskiptum
heldur en að verð lækki,“ segir Kári.
Fólk virðist vera að halda að sér
höndum vegna hárrar verðbólgu
og þess hve lánsfé er dýrt. „Þessi
kólnun fasteignamarkaðarins er al-
gjörlega vegna hækkunar stýrivaxta
sem hafa leitt út í vexti á íbúða-
lánum,“ segir Kári og bætir við
að fólk sem sé að borga breytilega
vexti af óverðtryggðum lánum finni
verulegan mun á kostnaði þessa
dagana með aukinni greiðslubyrði.
„Dæmi um það er að greiðslubyrðin
af tíu milljóna króna láni er komin
upp í 62.300 krónur en í maí var
hún 55.700 og í fyrra var hún 33.700,
þannig að greiðslubyrðin hefur
aukist mjög mikið.“ Kári segist
búast við að það muni draga hratt
úr verðhækkunum á húsnæði og að
það verði einn af lykilþáttunum í
baráttunni gegn verðbólgunni.
Fólk þarf að geta keypt
Hann segir að þróunin sem hefur
verið í meiri ásókn í óverðtryggð
lán sé að breytast. „Núna hefur sú
sveifla eiginlega stöðvast og fólk er
farið að leita skjóls í verðtryggðu
lánunum því greiðslubyrðin þar er
talsvert minni.“ Þótt segja megi að
óverðtryggðu lánin séu óhagstæðari
um þessar mundir telur Kári þó
gott pláss vera fyrir þau á mark-
aðnum. „Til lengri tíma hækkar
fasteignaverð meira en verðbólgan,
svo það er alltaf eignamyndun að
eiga sér stað. Það væri ekki gott ef
þessi möguleiki væri ekki til staðar
og margir gætu ekki tekið lán
yfirhöfuð.“
Kári segir markaðinn núna ekki
stefna í frost eins og var hér á
árunum eftir hrun. „Eftir hrun
komu þarna nokkur ár þar sem ríkti
nánast frost á fasteignamarkaðin-
um og eftirspurn eftir húsnæði var
lítil. Það var ekki fyrr en upp úr
2013 að markaðurinn fór að taka við
sér af viti. En ef við horfum á um-
svif á markaðnum núna þá eru þau
svipuð og 2018 og 2019 og ennþá er
talsvert um að íbúðir séu að seljast
á yfirverði.“
Kári segist ekki sammála skoðun
sem viðruð var í Hagspá Lands-
bankans nýverið um að þörf fyrir
húsnæði hafi verið ofáætluð. „En
það þarf að fylgjast vel með eftir-
spurninni. Það er ekki nóg að það
sé þörf, fólk þarf að geta keypt,”
segir hann og bendir á mikla fjölgun
landsmanna undanfarin ár. „Ég
tel mikilvægast að markaðurinn
stjórni þessu. Það eru ekki opin-
berar stofnanir sem byggja, heldur
markaðurinn. En það þarf að passa
að innviðir og allt stofnanaumhverfi
sé með þeim hætti að hægt sé að
byggja í takt við þarfir hvers tíma.“
Kólnandi markaður
en stefnir ekki í frost
Heildarfjöldi smella á fasteignaauglýsingar
Þúsundir smella á dag, 30 daga hlaupandi meðaltal*
*Þar semmælingar vantar er tekið meðaltal yfir lengra tímabil. Heimild: HMS og Félag fasteignasala
'20 '21 '22
80
70
60
50
40
Höfuðborgarsvæði
'20 '21 '22
17
16
15
14
13
12
Nágrenni
höfuðborgarsvæðis
'20 '21 '22
16
15
14
13
12
Annað á landsbyggð
Frá júlí 2019 til nóvember 2022, skyggða svæðið sýnir framboð
LEIGUMARKAÐURINN
8,4%hækkun
Á síðustu 12 mánuðum hefur
leiga hækkað um 8,4% á höfuð-
borgarsvæðinu, sem er minna
en hækkun almenns verðlags. Í
október var meðalleiga í Reykja-
vík 220.100 krónur í þinglýstum
leigusamningum sem er hækk-
un upp á 8.500 krónur síðustu
sex mánuði. Meðalleiga var
177.000 í nálægum sveitarfélög-
um í sama mánuði og 147.800
krónur á landsbyggðinni.
Leiguverð gæti þó breyst því
undanfarna mánuði hefur ferða-
þjónustan verið að taka vel við
sér og í októbermánuði var
uppsafnaður fjöldi gistinátta
8,7 milljónir sem er meira en
var fyrir Covid-19-faraldurinn
árið 2019. Sú staða gæti valdið
hækkunum á leiguverði.
Morgunblaðið/Hari
Reykjavík Leiga hefur ekki fylgt
hækkun verðlags á árinu.
FRÉTTASKÝRING
Dóra Ósk Halldórsdóttir
doraosk@mbl.is
Kári S.
Friðriksson