Morgunblaðið - 25.11.2022, Blaðsíða 78

MENNING78
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. NÓVEMBER 2022
BLACK
FRIDAY
30% afsláttur af völdum vörum
helgina 25.- 28. nóvember
Afsláttur gildir
aðeins á rafkaup.is
með kóðanum
SVARTUR22
Heiminum bjargað
„Norman! Þú fékkst Nóbelinn!“
Maðurinn sem bjargaði milljarði
manna frá hungurdauða? Auðvitað
var Norman Borlaug úti á akrinum
hjá plöntunum sínum þegar kona
hans Margaret kom hlaupandi út
úr litla húsinu sem þau höfðust
við í úti í sveit í Mexíkó og kallaði
fréttina. Hann hratt af stað grænu
byltingunni
meðan hann
starfaði sem
líffræðingur
í Mexíkó um
miðbik 20.
aldarinnar
og fann út
hvernig hægt
var að breyta
erfðafræðilegri
samsetningu
kornplantna,
rækta upp afbrigði sem gáfu meiri
uppskeru og stóðu af sér plágur.
Hann er talinn hafa komið í veg fyr-
ir hungursneyðir í mörgum löndum.
Auðvitað vann fjöldi manna
sama verk á sama tíma – en oft fær
bara einn Nóbelinn. Kornið hans
brauðfæddi svo marga. Á mínum
uppvaxtarárum voru milljónir og
aftur milljónir á Indlandi, í Pakistan
og í Bangladess sem áttu yfir höfði
sér hungur og aftur hungur af
því að uppskeran dugði hreinlega
ekki. Hungursneyðir á biblíulegum
kvarða urðu fátíðari. Ný tegund
korns frá Borlaug og vísindamönn-
um bjargaði því.
Græna byltingin var snilld,
það besta sem hægt var að gera í
stöðunni.
Lykillinn var kynbætur, mikið
vatn og allur tilbúni áburðurinn
sem nýju plönturnar fengu. Til
að framleiða tilbúinn áburð þarf
helling af orku. Græna byltingin er í
stuttu máli nútíminn.
Bak við grænu byltinguna er
einstaklega áhugaverð saga. Við lok
nítjándu aldar og upphaf þeirrar
tuttugustu. þóttust menn hafa
skilgreint einn þátt af því sem síðar
nefndist endimörk vaxtar, nefnilega
náttúrulegar áburðarbirgðir plánet-
unnar. Þar stefndi í þrot. Gúanó frá
Perú hafði löngum verið áburður til
landbúnaðar og síðar lífræn nítröt
sem mynduðust í þykkum lögum
við sérlega hagstæðar aðstæður
í Síle. Eftir því sem brauðætum í
heiminum fjölgaði jókst þörfin fyrir
kornmeti sem jók á spurn eftir
lífrænum áburði. Viðvörunarbjöllur
hringdu: Hvorki var í boði að auka
landrými né áburðargjöf til að fæða
aukinn mannfjölda. Kannast menn
við stefið? Það væru örfá ár í hrika-
legan vanda!
Til að gera mjög langa sögu ör-
stutta vonuðust menn til að vísindin
kæmu til bjargar. Það gerðu þau, í
bili að minnsta kosti. Vísindin höfðu
lengi glímt við að vinna ammoníak
með tæknilausnum til að skapa
undirstöðu fyrir tilbúinn köfnunar-
efnisáburð. Nokkrum uppgötvunum
og tvennum Nóbelsverðlaunum
síðar varð til það sem enn kallast
Haber-Bosch-aðferðin. Í bók sinni
The Wizard and the Prophet segir
Charles Mann að þetta sé ein mikil-
vægasta uppgötvun í sögu mann-
kyns. Himinn og haf umbreyttust,
farsæld mannkyns tók á sig nýja
mynd. Haber-Bosch-aðferðin er nú
undirstaðan að helmingi af öllum
tilbúnum áburði í heiminum og
tvöfaldar þann matarskammt sem
við getum framleitt.
Það var þessi aðferð sem Norman
Borlaug nýtti sér og varð þar með
tákngervingur og hetja þeirra sem
trúa að tæknilausnir muni ávallt
bjarga mannfólki frá því að reka
sig upp undir þar sem eru þolmörk
jarðar. Frá 1960 og fram til 2000
jókst notkun á tilbúnum áburði
um 800 prósent til að rækta þrjár
tegundir matvæla: hveiti, maís
og hrísgrjón. Næstum helmingur
mannkyns á fæðu sína undir þessari
aðferð sem er í raun undirstaða
undir mannfjölgunarsprengju 20.
aldarinnar.
Sjaldan er ljós án skugga. Um
40 prósent af öllum þeim ókjörum
af áburði sem notuð voru síðustu
áratugi skoluðust út í ár og höf eða
menguðu loft með köfnunarefnis-
oxíði. Jafnvægið í vistkerfunum
kollsteyptist. Þetta stendur enn.
Áburðurinn nærir þörunga og gróð-
ur sem falla dauðir til hafsbotns og
valda að lokum örverusprengingu á
þessu næringarhlaðborði.
Veislan hjá örverunum eyðir öllu
súrefni í dýpinu og drepur nær allt
líf. Dauðasvæði myndast á ákveðn-
um svæðum í höfum og geta verið
þúsundir ferkílómetra að stærð.
Charles Mann vísar til þess að
heildarkostnaður við þetta óæski-
lega köfnunarefni nemi hundruðum
milljarða dollara á ári. Einungis
loftslagsváin sé meira áhyggjuefni.
Svo varð einsleitni: Þrjú stór-
fyrirtæki sjá heiminum fyrir 60
prósentum af þeim fræjum sem
bændur nota. Á Indlandi voru þekkt
yfir 100.000 afbrigði af hrísgrjóna-
fræjum fyrir grænu byltinguna; nú
hefur þeim fækkað um 90 prósent.
Þekktar eru 6.000 tegundir plantna
sem séð hafa mannkyni fyrir fæðu
frá upphafi; á okkar tímum eru þær
einungis átta sem útvega næstum
allan matinn.
Á alþjóðlega matvæladegin-
um kom til okkar Jeffrey Sachs,
prófessor frá Bandaríkjunum, stóð
á stalli og sagði: Landbúnaðurinn
er mesti skaðvaldur í lífríki jarðar
sem um getur. Hann birti mynd af
þolmörkum jarðar: Við erum langt
úti á rauða svæðinu með líffræði-
legan fjölbreytileika vegna dauða
tegundanna og komin vel inn á for-
boðna svæðið með tilbúnum áburði
úr köfnunarefni. Þriðja rauða
svæðið er svo loftslagsbreytingar en
bannsvæðin tengjast innbyrðis: Þau
útvega okkur matinn.
Í menntaskóla lærðum við um
kenningu sem Thomas Robert
Malthus hélt fram 1798 að fólks-
fjölgun myndi ævinlega fara fram
úr getu jarðarinnar til að gefa af sér
næga fæðu. Hún var ef til vill fyrsta
dómsdagskenningin sem var hrakin
fyrir utan þessa risastóru sem
Biblían greinir frá og Michelang-
eló málaði í Vatíkaninu þegar
Jesús kemur að dæma lifendur og
dauða. Malthusarkenninginn þótti
afsönnuð, fyrst með iðnbyltingunni
og svo með grænu byltingunni –
sagan hefði dæmt hann úr leik – þar
til nú þegar ljóst er að við þurfum
nýja græna byltingu sem étur ekki
börnin sín síðar.
Hvaðan ætti hún að koma? [...]
Hungurleikarnir
Við sitjum nokkur excellensí að
fagurlega skreyttu kvöldverðar-
borði. Það er ákveðið konungsríki í
norðri sem heiðrar okkur, lítinn hóp
sendiherra ríkja, með því að kalla
saman fund og snarl með sérlegum
sendiherra sem Sameinuðu þjóðirn-
ar hafa skipað til að halda risavax-
inn matvælafund á næsta ári. Þar
á nú aldeilis að taka til hendinni.
Ræða um mat allt frá upphafi til
enda. Við eigum enn eftir að halda
margar ráðstefnur um ráðstefnuna
og þessi fundur er með þeim fyrstu
hjá okkur. Því orð eru til alls fyrst
en gagnast lítt með gaulandi garnir.
Ég er farinn að hæðast að þessari
hugmynd með sjálfum mér. Notaði
víst orðið ‚ofursirkus‘ í einhverju
samhengi með tilvísun í næsta
hverfi, Sirkus maximus.
Ekkert okkar gleymir því að nú,
þegar fimm ár eru liðin af áætlun
alþjóðasamfélagsins um að ná
hinum sjálfbæru þróunarmark-
miðum, hefur hungrið í heiminum
ekki minnkað. Þegar tíu ár eru eftir
af áætluninni höfum við ekki einu
sinni komist af byrjunarreit. Hverju
munu leikarnir á næsta ári breyta?
[...]
Við ræðum ekki bara hungur. Við
eigum víst að ræða „matvælakerfi
heimsins“ og hvernig megi bæta
þau. Nei, fyrirgefið, umbylta þeim í
kjölfar leikanna svo að enginn verði
svangur lengur, allir vel nærðir og
matvælaframleiðsla sjálfbær.
Sumir nefna meiri rannsóknir.
Betri heimildir. Vísindalegar niður-
stöður, vitundarvakningu, viður-
kenningu á vandanum. Sameigin-
legan skilning. Ná samstöðu.
Við hvern disk er fagurlega
skreyttur matseðill með krúnu gest-
gjafans og gyllingum, úrval hnífa-
para og vínglasa. Við sem þarna
sitjum erum flest ágætlega kunnug
eða vinir. Sjálfum er mér gerður sá
heiður að vera borðherra sérlegs
sendiherra um matvælaástandið
í heiminum. Hún er fyrrverandi
ráðherra í Afríkuríki og vel að sér
um margt. [...]
Árlega ver Evrópusambandið 65
milljörðum í stuðning við sinn eigin
landbúnað og í heild eru niður-
greiðslur á heimsvísu 200 milljarð-
ar dollara til matvælaframleiðslu.
Að stórum hluta eru þiggjendur
landbúnaðarstyrkja forríkt fólk.
Þingmenn og ráðherrar, aðalsmenn
af fornu bergi brotnir, landeigendur
mann fram af manni, forréttinda-
stéttin. Í gömlu Austur-Evrópuríkj-
unum hafa margmilljónerar með
réttu samböndin rakað að sér
jörðum og landbúnaðariðnaðar-
verksmiðjum til að fá stóran hluta
styrkjanna. Í Bandaríkjunum
styður alríkisstjórnin landbúnað
með 20 milljörðum dollara árlega
og eru það tæpast smábændur sem
fá. Stór hluti af niðurgreiðslum ríku
landanna fer í ósjálfbæran landbún-
að sem skaðar umhverfi, loftslag og
lífríki og jafnvel oft heilsu manna.
Aðeins lítill hluti niðurgreiðslna fer
í það sem telst umhverfisvænn og
hollur matur.
Skekkjan er ótrúleg. Niðurgreiðsl-
ur Evrópusambandsríkjanna til eig-
in matvælaframleiðslu eru margföld
landsframleiðsla Malaví á ári, en
þetta mitt gamla heimaland er eitt
það fátækasta í heimi.
Í Malaví er landsframleiðsla á
hvern einstakling innan við 400
dollarar. Einhver fullyrti að hver
nautgripur í Evrópusambandinu
hafi um það bil tvöfalt hærri „tekj-
ur“ frá hinu opinbera.
Ég hafði ekki trú á að við þetta
kvöldverðarborð eða önnur borð
yrði mikið um það rætt innan
ramma „matvælakerfanna“ að
breyta þessu. Þar hafði ég reyndar
rangt fyrir mér. Ég man ekki hvað
var í desert en það var örugglega
gott eins og allt hitt og ábætisvínið
hreinasta snilld. Ég nikka til vinar
míns, gestgjafans, og fæ orðið:
„Kæru vinir. Lítið andartak á
þennan fallega matseðil. Hann er
gylltur og glæsilegur með ártalinu
2020. Ímyndum okkur að við sitjum
hér öll aftur eftir tíu ár, við þetta
sama borð, þessi sami hópur, með
jafn fallegan matseðil en nú með ár-
talinu 2030 – sem er einmitt lokaár
fyrir heimsmarkmiðin.
Við þetta tilefni fögnum við
glæsilegum árangri þess erfiðis sem
hófst með umræðum okkar hér í
kvöld, í febrúar 2020. Hvað myndi
teljast fagnaðarefni og hvernig
skilgreindum við árangur?
Væri nóg eftir tíu ár ef við hefðum
lækkað tölu hungraðra um 80%?
Það þýðir að á hverju ári þyrfti að
færa þessa tölu niður um 80–90
milljónir manna í stað þess að
nú gerist ekkert. Væri það góður
árangur að bæta svo matvælakerfi
heimsins að matarsóun væri komin
niður úr þriðjungi alls matar í heim-
inum í bara 10%? Í staðinn fyrir að
þriðji hver fiskur, þriðji hver banani
og þriðja hver kartafla fari til ónýtis
hefðum við bara tíunda hvern
matarbita í ruslflokki?
Væri það góður árangur?“ Ég
bæti við: „Sjálfur teldi ég undra-
vert ef þetta tækist og sannkallað
kraftaverk sem væri vert að fagna
við þetta borð eftir tíu ár.
Því miður býst ég bara alls ekki
við því.“ [...]
Bókarkafli Stefán Jón
Hafstein er starfs-
maður Þróunarsam-
vinnustofnunar og
hefur meðal annars
verið verkefnastjóri í
Namibíu og Úganda.
Í bókinni Heimurinn
eins og hann er flétt-
ar hann persónulegri
frásögn saman við
vangaveltur um stöðu
heimsins og framtíð
mannkyns.
Við þurfum nýja græna byltingu
Morgunblaðið/’Arni Sæberg
Mannöld Stefán Jón Hafstein hefur starfað hjá Þróunarsamvinnustofnun
umdanfarin ár. Í bókinni Heimurinn eins og hann er rekur hann reynslu
sína af því starfi og segir jafnframt frá daglegu lífi sínu erlendis.