Morgunblaðið - 25.11.2022, Blaðsíða 44

44
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. NÓVEMBER 2022
SVARTIR DAGAR
20% AFSLÁTTUR
AF ÖLLUM VÖRUM
opticalstudio.is - Sími: 511-5800
GILDIR ÚT SUNNUDAGINN
*gildir ekki af tilboðsvöru.
Við Íslendingar er-
um þjóð. Það merkir að
við höfum ákveðið að
vera eitt samfélag. Í
upphafi Íslands-
byggðar vorum við að-
skildar fjölskyldur eða
ættir, hver með sínar
eigin reglur, sem áttu í
ýmsum deilum. Við höf-
um verið undir öðrum
þjóðum eða þjóðhöfð-
ingjum sem sinntu mismikið okkar
velferð. En nú erum við sjálfstæð þjóð
og höfum öll sameiginlega hagsmuni.
Við t.d. eigum landið saman. Við eig-
um sjóinn saman. Við getum fært
ákveðnum aðilum réttindi eða yfirráð
til notkunar eða nýtingar á landinu
eða hafinu, en við sem þjóð eigum
áfram landið og miðin og það sem þar
er að finna, þ.e.a.s. auðlindirnar.
Auðlindirnar eru margs konar.
Þeim hefur fjölgað þar sem ný tækni
gerir okkur kleift að nýta það sem
landið gefur. Hér áður voru helstu
auðlindirnar beit, fiskur og drykkjar-
vatn og ýmis hlunnindi. Seinna gátum
við virkjað ár og læki til raforkufram-
leiðslu. Þar næst hitann í jörðinni.
Námur hafa verið til, bæði á landi og í
sjó, og nú er möguleiki á því að nýta
jarðefnanámur í stórtæka framleiðslu,
þar á meðal olíu úr jarðgrunninu sem
hugsanlega er þar. Regnið og vindur-
inn eru sameign okkar allra. Ef þessi
verðmæti verða að einhverju leyti frá
okkur tekin, færð öðrum þjóðum, fólki
annarra ríkja eða útvöldum heima-
mönnum erum við ekki lengur sú
sjálfstæða þjóð sem við
höfum barist fyrir að
vera.
Rétturinn til að nýta
hvers konar auðlindir er
oftast tengdur þeim skil-
yrðum sem þurfa að
vera fyrir hendi svo
hægt sé að nýta þær.
Þess vegna eru réttindin
misjöfn. Sum þessara
réttinda eru flokkuð sem
eign og eru því erfanleg.
Það gildir t.d. um bú-
jarðir. Rétturinn til að
nýta bújarðirnar er hins vegar skil-
yrðum háður og leyfisskyldur og því
ekki varanleg eign. Bújarðir sumar
hafa breyst úr því að vera hefðbund-
inn landbúnaður sem byggist á gras-
nytjum í það að vera akuryrkja hvers
konar, lóðarleigujarðir undir frí-
stundahús eða skógrækt og aðrar sem
eyðijarðir, þar sem jafnvel engar
grasnytjar fara fram, nema þá helst
beit búpenings annarra jarðeigenda í
högum og á afrétti viðkomandi jarðar.
Land er auðlind og um meðferð þess
gilda ýmsar reglur. T.d. eiga sveitar-
félög landið í þéttbýli, en einstakling-
um eða félögum veittur réttur til að
byggja það gegn lóðarleigugjaldi.
Rétturinn til yfirferðar um land er
enn í gildi og rétturinn til að nýta það
sem þar sprettur. Öllum lands-
mönnum er heimilt að sækja sjóinn og
í soðið, en til fiskveiða í einhverju
magni var rétturinn færður útvöldum
fyrir nokkrum áratugum og síðar varð
hann framseljanlegur milli bæjar-
félaga og útgerða og hefur safnast á
færri hendur. Reglur höfum við sett
sem tryggja öllum réttinn að drykkj-
arvatni.
Sameiginleg verkefni samfélagsins
eru fjölmörg og undirstrika að við er-
um þjóð. Þau eru m.a. heilbrigðiskerfi,
samgöngukerfi, skólakerfi, raforku-
kerfi, vatns- og hitaveitukerfi, íþrótta-
og tómstundastarf og starfsemi trú-
félaga og þjóðkirkju. Þjóðin hefur
borið gæfu til að vinna að uppbygg-
ingu þessara kerfa með sameiginlega
hagsmuni allra að leiðarljósi, hverjir
sem þeir eru eða hvar þeir búa. Þessi
kerfi eru auður mikill og því má kalla
þau auðlind.
Til að halda friðinn í samfélaginu
þurfum við að virða þau gildi sem
sameina okkur sem þjóð. Ef rétturinn
til að nýta auðlindirnar er smám sam-
an færður og léður útvöldum til eilífð-
areignar, erfða og án gjalds er friður-
inn úti og þar með sjálfstæðið. Við
höfum ekki höndlað nógu vel meðferð-
ina á þeim hefðbundnu auðlindum
sem við höfum lifað á í gegnum ald-
irnar og enn sem komið er höfum við
ekki sett skýrar reglur um auðlindir
sem nú teljast vera það, eins og regn-
ið, vindinn, efnið í fjöllunum, straum-
inn í hafinu, vatnið í ánum, jarðvarm-
ann eða auðlindir sem hugsanlega
finnast eða verða til.
Það er hollt og gott fyrir hvern og
einn að hugsa um þessa hluti og mikið
vildi ég að Alþingi Íslendinga notaði
meiri tíma til að ræða þessi mál og
halda utan um.
Viljum við áfram
vera sjálfstæð þjóð?
Kjartan
Eggertsson
Kjartan Eggertsson
»Ef rétturinn til að
nýta auðlindirnar er
smám saman færður og
léður útvöldum til eilífð-
areignar, erfða og án
gjalds er friðurinn úti
og sjálfstæðið.
Höfundur er tónlistarkennari.
kjartan@harpan.is
Atvinna