Morgunblaðið - 25.11.2022, Blaðsíða 41

41
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. NÓVEMBER 2022
Uppákoma Hópur listafólks mætti í Kringluna í vikunni með óvæntar uppákomur. Tilgangurinn var að vekja athygli á árlegri herferð Amnesty International, Þitt nafn bjargar lífi.
Kristinn Magnússon
NordAN hittist í
Kaupmannahöfn í síð-
ustu viku. Þar var
fjallað um áfeng-
isforvarnir á breiðum
grundvelli. Yfirskriftin
var „Áfengi og fjöl-
skyldulíf“ en Blái
krossinn hélt utan um
viðburðinn. Flutt voru
meðal annars erindi um
stöðu neyslu ungs fólks
í fyrstu bylgju covid, foreldra-
samstarf um forvarnir, „Fetal alco-
hol syndrom“ og „Fetal alcohol
spectrum disorder“, Espad-
rannsóknirnar, umferðaröryggi,
barnavernd, norrænu velferð-
arnefndina ásamt áfengisstefnu Evr-
ópu. Ályktun var sett saman í lok
ráðstefnunnar þar sem komið var inn
á að áhrif áfengis varða ekki einungis
þann sem drekkur heldur snerta þau
einnig aðra í fjölskyldu hans/hennar.
Áfengisnotkun getur leitt til streitu
innan fjölskyldunnar, sam-
skiptavanda, átaka, ör-
yggisleysis og jafnvel
ofbeldis sem getur
valdið varanlegum til-
finningalegum skaða.
Erfiðir tímar, eins og
covid-19-heimsfarald-
urinn, geta verið sér-
staklega varasamir
vegna þess að þeir
skapa aðstæður sem
gera fólk berskjaldaðra
en venjulega. Slíkar að-
stæður geta magnað
upp skaðleg áhrif
áfengis og leitt af sér ástand sem fólk
kann að eiga erfitt með að takast á
við. Félagsþjónusta þarf að vera að-
gengileg, skilvirk og taka mið af
þeim fjölbreytilegu aðstæðum sem
fólk stendur frammi fyrir. Þegar fjöl-
skylda tekst á við áfengisvanda þarf
að bregðast við á mörgum sviðum.
Auk þess sem þjáist af áfengisneysl-
uröskun (alcohol use disorder) gætu
aðrir í fjölskyldu hans/hennar, sér-
staklega börn, þurft sérstaka athygli
og aðstoð. Þótt fjölskyldumiðuð með-
ferð geti verið gagnleg er mikilvægt
að hafa í huga að hver einstaklingur
hefur sínar sérstöku þarfir. Við verð-
um að geta tekið tillit til margra sjón-
armiða og þarfa á sama tíma. Sem
dæmi þarf foreldri með áfengisneysl-
uröskun meðferð við fíkninni, hitt
foreldrið (ef það er ekki með fíkn)
gæti þurft aðstoð vegna meðvirkni,
báðir foreldrar þurfa stuðning í for-
eldrahlutverkinu og hvert barn hefur
sínar þarfir.
Ályktunin leggur áherslu á og
styður eftirfarandi þætti sem varða
réttindi og þarfir barna í fjölskyldum
sem glíma við áfengisneysluröskun:
1) Barn á rétt á að koma í heiminn án
þess að skaðast af áfengisdrykkju
eða ávana- og vímuefnaneyslu for-
eldris. 2) Börn eiga rétt á æsku án
skaða af völdum áfengis eða annarra
ávana- og vímuefna. 3) Börn eiga rétt
á æsku án áfengismarkaðssetningar
og hvers kyns þrýstings til að drekka
áfengi eða nota önnur ávana- og
vímuefni. 4) Það ættu að fyrirfinnast
skilvirk kerfi til þess að finna börn
sem líða fyrir áfengi og önnur ávana-
og vímuefni og styðja þau. Slík kerfi
þurfa að vera alls staðar þar sem
börn koma við sögu, svo sem í heilsu-
gæslu og á öllum skólastigum. 5)
Þekking, verkferlar og úrræði þurfa
líka að vera fyrir hendi þar sem for-
eldrar eru. Allir sem vinna með full-
orðnum með áfengisneysluröskun
ættu að hafa sem vinnureglu að
spyrja um börn og tryggja að þau fái
einnig stuðning. 6) Það að draga al-
mennt úr áfengisneyslu er mikilvægt
framlag í að vinna gegn ofbeldi gagn-
vart börnum og ofbeldi og misnotkun
í nánum samböndum. Við hvetjum
stjórnvöld og sveitarfélög til að gera
ráð fyrir áfengisneyslu í öllum áætl-
unum og starfsemi sem varðar fjöl-
skyldur, börn og ungmenni. Það er
mikilvægt að á tímum eins og co-
vid-19 gleymist ekki að huga að
áfengisvandanum sem alltaf er til
staðar og versnar einungis þegar
annað álag bætist við.
Að auki viljum við leggja áherslu á
skuldbindingu Íslands, sem fer með
formennsku í norrænu ráðherra-
nefndinni árið 2023, um geðheilbrigði
ungs fólks þar sem fram kemur að
„forvarnir hafa fyrir löngu sannað
gildi sitt sem áhrifaríkt tæki til að
efla líkamlega og andlega heilsu, ekki
síst meðal ungs fólks“. Við viljum
einnig leggja áherslu á og styðja
ályktun Eystrasaltsþingsins á 41.
þingi þess, þar sem kallað er eftir
hraðari innleiðingu SAFER, átaks
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar-
innar, sem getur verndað fjölskyldur
og einstaklinga fyrir áfengisskaða.
Og við beinum orðum okkar til Norð-
manna sem fara með formennsku í
Norðurlandaráði (árið 2023), sem
hefur viðurkennt að heimsfarald-
urinn hafi haft áhrif á geðheilsu ungs
fólks. Það kemur í þeirra hlut að
skoða hvað gert var í faraldrinum til
að verja heilsu ungs fólks á kreppu-
tímum; þar verður einnig að taka til
skoðunar notkun og áhrif ýmissa áv-
ana- og vímuefna.
Þátttakendur voru sammála um að
nú sé bjartsýni að aukast um aukinn
skilning yfirvalda á nauðsyn for-
varna og að fram séu komnar sterk-
ustu aðgerðirnar sem eru jafnvel
ódýrastar í framkvæmd. Tími áfeng-
isiðnaðarins til að frekjast með sinni
gróðavon án tillits til neikvæðra af-
leiðinga er liðinn.
Aðalsteinn Gunn-
arsson
» Áhrif áfengis varða
ekki einungis þann
sem drekkur heldur
snerta þau einnig aðra
fjölskyldumeðlimi.
Bjartsýni eykst með
auknum forvörnum.
Aðalsteinn Gunnarsson
Höfundur er framkvæmdastjóri
IOGT á Íslandi.
Ályktun NordAN
Íslenskt atvinnulíf
hefur ekki siglt lygnan
sjó undanfarin ár. Mik-
ill titringur var í hag-
kerfinu í kjölfar út-
breiðslu farsóttarinnar
í ársbyrjun 2020 og loks
þegar sá fyrir endann á
faraldrinum braust út
stríð í Evrópu með til-
heyrandi afleiðingum.
Til að bæta gráu ofan á svart eru
kjarasamningar lausir og stétt-
arfélögin hafa ekki sparað stóru orð-
in. Í núverandi ástandi er aðeins eitt
víst; óvissan.
Óvissa er óvinur okkar allra
Það eru sameiginlegir hagsmunir
okkar allra að lágmarka óvissu, í
hvaða formi sem hún birtist okkur.
Þar er hlutverk stjórnvalda að stuðla
að aukinni festu með fyrirsjáanleika í
ákvarðanatöku og draga úr óvissu
eftir bestu getu. Það kemur undirrit-
uðum því spánskt fyrir sjónir þegar
talsmenn stjórnvalda lýsa þeirri
skoðun að auka eigi álögur og skatta
á fyrirtæki þegar vel árar. Sér í lagi
málflutningur um að ákveðnar at-
vinnugreinar hagnist nú á tíma-
bundnu ástandi, sem sé jafnvel til-
komið vegna ytri þátta.
Í staðhæfingum um aukna skatt-
heimtu á meintan ofurhagnað virðist
ákveðin staðreynd gjarnan gleymast.
Hún er sú að skattar á Íslandi reikn-
ast sem hlutfall af tekjum og hagnaði
en eru ekki föst tala. Það þýðir að
skatttekjur hins opinbera aukast
samfara uppgangi í hagkerfinu. Sjáv-
arútvegurinn verður gjarnan fyrir
barðinu á þessari umræðu en til að
mynda tvöfaldaðist afkoma í sjávar-
útvegi á milli ára í fyrra og viti menn,
greiddur tekjuskattur í sjávarútvegi
tvöfaldaðist sömuleiðis frá fyrra ári.
Þar eru sérstök gjöld á sjávarútveg-
inn ótalin.
Verum ekki lauf í vindi
Góð skattkerfi byggjast á fyr-
irsjáanleika. Stöðugleiki skiptir
miklu máli þegar kemur að fjárfest-
ingum og útgjöldum í rekstri fyr-
irtækja – sem standa bæði undir
auknum hagvexti og bættum lífs-
kjörum landsmanna. Geðþóttaákv-
arðanir í skattheimtu þegar hagn-
aður er talinn of hár fara gegn
viðmiðum um fyrirsjáanleika og geta
haft í för með sér mikla áhættu.
Skattkerfið á ekki að vera eins og lauf
í vindi.
Það er aldrei tryggt að atvinnu-
grein, eða fyrirtæki, geti skilað hagn-
aði. Stundum gengur vel og stundum
illa. Afkoma á það nefnilega sameig-
inlegt með sköttum að hún er ekki
fasti. Verðmætin verða ekki til af
sjálfu sér. Sú umgjörð sem við höfum
búið íslensku atvinnulífi hefur skapað
vænlegt umhverfi til fjárfestinga til
lengri tíma, til að kaupa ný tæki og
tól, ráða starfsfólk og stunda rann-
sókna- og þróunarstarf. Þannig höf-
um við m.a. tryggt að við Íslendingar
séum í fararbroddi þegar kemur að
sjálfbærri nýtingu sjávarauðlinda.
Hér má einnig nefna að Ísland er
eina landið á meðal OECD-ríkja þar
sem skatttekjur af sjávarútvegi eru
hærri en niðurgreiðslur.
Hvæs eða síðasta andvarp?
Afleiðing geðþóttaskattlagningar
er sú að fyrirtækjum sem gengur vel,
og greiða þar með hærri skatta, er
refsað fyrir velgengnina. Þá hækka
skattarnir hlutfallslega í góðu árferði
en á móti standa þessi fyrirtæki ein
og óstudd þegar illa árar. Það getur
skapað óheilbrigða hvata í hagkerf-
inu. Sveiflukennd skattlagning dreg-
ur úr hvötum til fjárfestinga og ný-
sköpunar, sem heftir vöxt framleiðni
og verðmætasköpunar. Hið síð-
arnefnda er það sem ákvarðar efn-
isleg lífskjör og ástæða þess að við Ís-
lendingar erum meðal mestu
velmegunarþjóða heims.
Jean-Babtiste Colber, fjár-
málaráðherra Loðvíks 14. Frakka-
konungs, lýsti skattheimtu eins og
list sem snúist um að plokka gæsina
þannig að sem flestar fjaðrir fáist
með sem minnstu hvæsi. Að öllu virtu
er geðþóttaskattlagning ávallt slæm
hugmynd og áður en lagt er í að reyta
gæsina er nauðsynlegt að geta gert
greinarmun á hvæsi og síðasta and-
ardrætti. Allsber gæs lifir ekki lengi.
Gunnar Úlfarsson
og Jóhannes
Stefánsson
» Geðþóttaákvarðanir
í skattheimtu þegar
hagnaður er talinn of
hár fara gegn viðmiðum
um fyrirsjáanleika og
geta haft í för með sér
mikla áhættu.
Jóhannes Stefánsson
Höfundar eru hagfræðingur og lög-
fræðingur hjá Viðskiptaráði Íslands.
Fjaðramegn ræður flugi
Gunnar Úlfarsson