Gátt - 2013, Blaðsíða 9

9
Þ R Ó U N F R A M H A L D S F R Æ Ð S L U N N A R
G Á T T – Á R S R I T – 2 0 1 3
leiðum inn í kerfið aftur hafa verið af ýmsu tagi. Helst eru
þau að sumir hafi horfið úr skóla strax eða stuttu eftir að
grunnskólanámi lauk, hugnist ekki að koma inn í kerfið aftur
eða telji sig vanbúna til þess, en vanti samt mikilvægan þátt
í undirbúning sinn undir lífið, þ.e. þann þátt sem framhalds-
skólinn veitir með almennu námi eða, ekki síður, starfsnámi.
Þess vegna verði að tryggja að þeir sem ekki hafa lokið fram-
haldskólanámi með þriggja eða fjögurra ára námi fái það
bætt upp síðar jafnvel utan við framhaldsskólakerfið.
Undir þessi rök er rennt styrkum stoðum. Einkum þeim
að samfélagið þurfi á staðgóðri menntun allra að halda og að
það sé efnahagslega og félagslega mjög mikilvægt að jafn-
ræði ríki í samfélaginu. Um þetta er ekki deilt. Einnig þeim að
vegna þess að allt sé breytingum undirorpið þurfi að tryggja
góðan grunn sem auki líkur á því að fólk sinni endurmenntun
í lífi sínu og starfi; þeir sem minnsta grunninn hafi fyrir séu
síst líklegir til að sækja sér nýja þekkingu. En öll þessi rök
einblína samt á grunninn, þ.e. að undirstaðan sé rétt lögð.
Þótt þetta séu mikilvæg og haldbær rök eru auk þeirra
önnur, og nú orðið jafnvel sterkari, rök fyrir kerfisbundinni
fræðslu á fullorðinsárum, næstum óháð því hvort námið var
mikið eða lítið áður en horfið var frá því. Þau eru að menn-
ing okkar, þar með talin vinnumenning, nánast öll störf,
samfélag og tækni breytist svo ört að sífelld endurnýjun
sé nauðsynleg. Það sé meira að segja óhjákvæmilegt að
móta nýtt og heilsteypt kerfi fullorðinsfræðslu – heilt kerfi
endurmenntunar, símenntunar og starfsþróunar. Kerfi sem
er hugsanlega þeirrar ættar sem nú er vísir að og í mótun
á grundvelli laga um framhaldsfræðslu og þeirrar starfsemi
sem þau renna stoðum undir. Hér er hvorki horft fram hjá né
gert lítið úr viðamiklu, oft kraftmiklu en ekki mjög sýnilegu,
starfsþróunarkerfi innan fyrirtækja og atvinnugreina. Hér er
rætt um umgjörð sem nær utan um enn viðameira starf og
jafnframt um breytt viðhorf til þessara mála.
Hugum að rökum fyrir því að byggja upp kröftugt
starfsþróunarkerfi. Almennt má segja að rökin séu þau að
heimurinn sem við búum í hafi breyst. Gera má ráð fyrir að
ungt fólk sem nú heldur út á vinnumarkað skipti um störf og
starfsvettvang 5–10 sinnum að lágmarki og sennilega mun
oftar á starfsævinni. Þess vegna er hugmyndin um að búa sig
undir starf einu sinni, og það á táningsaldri, einfaldlega úrelt,
þótt ekkert hafi dregið úr mikilvægi þess að búa sig undir
starf; það er vitanlega ekki úrelt. Þar að auki breytast störfin
sífellt hraðar og þær breytingar krefjast stöðugrar endur-
nýjunar, sérstaklega ef við föllumst á að vinnuaflið eigi að
vera hreyfiafl breytinga en ekki þræll þeirra eða leiksoppur
sem bíður þess að einhver nýbreytni flæði yfir – fyrr þurfi ekki
að hreyfa sig. Ótal framtíðarspár og sviðsmyndir hafa verið
gerðar sem gera ráð fyrir þessu mikla umróti og hvað sem í
raun verður úr bendir flest til byltingarkenndrar tæknivæð-
ingar og breyttrar vinnumenningar í fjölmörgum störfum á
næstu tveimur til þremur áratugum. Þar við bætast mörg ný
störf og önnur úreldast. Enn fremur bætist við krafa um mikla
þekkingu allra samfélagsþegna til þess að þeir geti tekið
virkan þátt í sífellt breytilegum mannlegum samskiptum og
upplýsingamiðlun svo lýðræðiskerfið haldi velli.
Með mynd 1 hefur verið hafnað skýrri hugmynd sem
enn virðist vera ljóslifandi í hugum margra um menntun
og störf sem átti vel við um 1930 – eða segjum um miðja
20. öld. Þá var þekkingargrunnurinn alfarið lagður á fyrsta
hluta ævinnar og síðan hvarf fólk til starfs sem breyttist til-
tölulega lítið, starfs sem fólk sinnti síðan alla starfsævina.
Á myndinni er jafnframt gefið til kynna að allt önnur mynd
eigi við öld síðar, nú þegar eða alla vega um 2030 (og tengt
er 21. öld á myndinni). Við þá mynd, sem sýnir í raun ævi-
menntun, ættum við að miða umræðu okkar um menntun og
menntakerfi, þar með talið símenntunarkerfi.
S A G A M E N N T U N A R – O G N Æ S T U
S K R E F
Tveir þræðir í sögu menntunar og starfa skipta máli hér. Í
fyrsta lagi má rifja það upp hvernig allt nám til starfa hefur
færst inn í skóla og smám saman bæði flust ofar í skólakerfið
(ekki þó alveg allar greinar) og orðið sífellt meira á bókina.
Þetta var mjög áberandi á seinni hluta 19. aldar og í auknum
mæli alla 20. öldina. Þetta er ekkert séríslenskt fyrirbæri
heldur hefur alls staðar orðið raunin þegar á heildina er litið
og er í raun alls ekki óskynsamlegt. Meistara- eða lærlinga-
Mynd 1. Efri hluti myndarinnar sýnir táknrænt að á 20. öld fékk fólk einhverja
grunnmenntun sem þó var misjöfn eftir kyni og búsetu og hvarf síðan til
starfs. Neðri hluti myndarinnar á að undirstrika að rétt sé að gera ráð fyrir að
menntun sé endurnýjuð reglulega þótt það megi vera misjafnt hver reglan sé.
20. öldin
Nám
Nám
Starf
Starf / nám / tómstundir / eftirlaunaaldur
Aldur
Aldur
21. öldin
20 40 60 80
20 40 60 80