Morgunblaðið - 24.07.1984, Síða 38

38
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 24. JÚLÍ 1984
Hvernig skyldu aðstœður í fangelsum í tran vera í raun réttri?
í eftirfarandi viðtali fást nokkur svör við þeirri spurningu, en það átti Colin
Smith blaðamaður við unga konu, sem var ein af þeim heppnu er komust
lifandi úr slíkri prísund. Samfangi hennar sem tekinn var af lífi bað hana að
segja sögu þeirra, ef hún fengi aðstöðu til.
egar Elísabet var í
þann veginn að fara að
lýsa erfiðum stundum
úr fangavist sinni,
mátt glöggt sá það á
henni, því að þá saug hún sígarett-
una með meiri ákefð en ella eða
einblíndi á flúraðan háls pönkara-
stelpunnar, sem sat á næsta borði
við okkur. Sú sjón var henni ef til
vill Ijósasti vottur þess, að hún var
að segja frá liðinni tíð, og að hún
var í raun og veru sloppin frá tr-
an.
Elísabet skýrði mér frá því, þeg-
ar hún fór ásamt nokkrum sam-
föngum sínum úr Evin-fangelsinu
í útjaðri Teheran, skömmu eftir
komuna þangað. Fyrir þeim fór
kyndugur náungi, nánast dverg-
vaxinn krypplingur, sem hló móð-
ursýkislega og æðisgengið. Hann
hafði sagt þeim, að nú ætti að láta
þau laus. Þau gengu í halarófu
með bundið fyrir augun, en þeim
hafði lærst að með því að gretta
sig og hnykla brýnnar gátu þau
séð dálítið, ef þau reigðu hnakk-
ann lítið eitt.
Dvergurinn sneri sér að þeim og
sagði: — Segið, niður með muja-
hideen-samtökin!
Elísabet kvaðst hafa velt því
fyrir sér, hvort hún ætti að hafa
þetta eftir. Hún var ekki í mujahi-
deen-samtókunum, en fylgdi alls
ekki ayatollah Khomeini að mál-
um. Einhver aftast í röðinni byrj-
aði að hrópa þetta, og nokkrir aðr-
ir bættust í kórinn, en hinir fylgdu
hrynjandi orðanna án þess að hafa
þau eftir, segir hún.
Þau gengu áfram, þar til dverg-
urinn sagði þeim aö nema staðar
og taka klútana frá augunum. Þá
sá Elísabet að hún stóð andspænis
gálgum, þar sem fimm menn
héngu með tunguna út úr sér og
bærðust fyrir vindi. Um háls
þeirra höfðu verið fest skilti, þar
sem á voru letraðir glæpir þeirra
gegn guði.
Því næst skipaði dvergurinn
föngunum að láta klútana fyrir
augu sín að nýju, og síðan hélt
halarófan aftur að fangelsinu.
Viðmælandi minn heitir ekki
Elísabet. Henni var gefið það nafn
i Evin-fangelsinu. í augum fanga-
varðanna var hún útlendingur og
þess vegna var hún látin ganga
undir erlendu nafni. Hún var tig-
inborin og hafði hlotið menntun á
Vesturlöndum, þótt hún væri ír-
önsk í húð og hár. Við ákváðum að
skýra ekki frá raunverulegu nafni
hennar af ótta við að ættingjar
þeir, sem hún á í íran, verði látnir
gjalda bersögli hennar. Þess vegna
skulum við halda okkur við nafnið
Elisabet.
Við snæddum saman hádegis-
verð í einni af höfuðborgum Evr-
ópu skömmu eftir að hún komst
þangað frá íran. Hún er hálfþrí-
tug. Menntun sína hlaut hún að
miklu leyti í breskum heimavist-
arskólum og síðar var hún við
nám í Bandaríkjunum.
Árið 1982 var hún látin laus úr
Evin-fangelsinu eftir að hafa setið
þar inni í hálft ár. Á meðan hún
var í haldi, háði einræðisstjórnin í
íran blóðuga baráttu við mujahi-
deen-samtökin, sem höfðu gert
með henni byltinguna gegn keisar-
anum. Markmið samtakanna hafði
verið það að blanda saman sósíal-
isma og trúarkenningum mú-
hameðstrúarmanna, en slíkt jafn-
gilti síðar meir bannfæringu í
augum klerkaveldisins i íran. Áð-
ur en mujahideen-samtökin lutu
endanlega í lægra haldi fyrir
Khomeini og fylgismönnum hans
höfðu þau myrt fjölmarga and-
stæðinga sína og kröfugöngur og
vopnuð átök milli hinna stríðandi
fylkinga voru daglegt brauð í
landinu. Amnesty International
hafði heimildir um aftöku 2.444
pólitískra fanga frá 20. júní 1981,
er Bani-Sadr forseti flúði land, og
til desemberloka sama ár.
Elísabet var handtekin er hún
fylgdist með mótmælaaðgerðum í
Teheran. Hún var fjóra sólar-
hringa í haldi í sérstökum búðum,
áður en hún var færð í Evin-
fangelsið. Á meðan hún var í
haldi, sá hún að fólki var mis-
þyrmt, þar á meðal ungri konu,
sem hafði skrifað „Drepum Khom-
eini“ á vegg.
Sjálf sætti Elísabet engum
pyndingum á þessum stað. Fanga-
vörður ætlaði að berja hana við
yfirheyrslur, en félagi hans stöðv-
aði hann og sagði að svona kæmi
maður ekki fram við menntaðar
konur. Hún segist ekki hafa orðið
hrædd fyrr en hún kom í Evin-
fangelsið.
Þangað var hún flutt ásamt 70
föngum öðrum í gluggalausum bíl.
Þegar komið var á leiðarenda vissi
hún hvert hún var komin, því að
hún kannaðist vel við hina ramm-
gerðu fangelsisbyggingu, sem
keisarinn hafði látið reisa i útjaðri
borgarinnar. Þar var rúm fyrir 2
þúsund fanga, en Amnesty Inter-
national telur að framan af valda-
tíma Khomeinis hafi þar verið um
6 þúsund manns samtímis.
Elísabet kom i fangelsið kl. hálf
níu að morgni. Bundið var fyrir
augu hennar i 10 klukkustundir
fyrir utan það andartak, sem hún
hafði fengið að taka ofan klútinn í
fylgd með dvergnum, eins og segir
frá hér að framan. Hún heyrði
hljóð úr fólki, sem verið var að
pynda í nærliggjandi klefum.
Þessi hljóð voru svo ólík þeim sem
fólk gefur frá sér að þau minntu
hana helst á ýlfur í úlfum, sem
hún hafði heyrt, þegar hún var
með foreldrum sfnum á skíðum í
Evrópu. Hún gerði sér í hugar-
lund, að villidýr væru látin inn í
klefa hjá fólki.
Um sexleytið að kvöldi var
henni fylgt inn í herbergi, þar sem
hún heyrði sára kveinstafi
kvenna. Kona nokkur sagði við
hana að nú mætti hún taka klút-
inn frá augunum. Þegar hún
hlýddi því, varð henni næstum því
eins bilt við og um morguninn í
fylgd með dvergum.
Það voru fæturnir á konunum sem
hún einblíndi á. Þeir voru vafðir
með blóðugum bindum og svo
bólgnir að þeir voru tvisvar sinn-
um stærri en eðlilegt var. Þarna
sá hún í fyrsta sinn fólk, sem hafði
sætt þeirri pyndingaraðferð sem
einna algengust var í Evin-fang-
elsinu. Hún er kölluð bastinado og
felst í því að fólk er barið í iljarn-
ar með þeim afleiðingum að sárs-
aukinn hríslast nálega inn í
hverja einustu taug líkamans.
Þarna voru um 80 konur, en
herbergið var aðeins um 5X10
metrar að stærð. Allar konurnar
höfðu orðið fyrir harkalegum
barsmíðum nema Elísabet og tvær
aðrar. Önnur þeirra var niðurlút,
miðaldra kona, sem sagt var að
hefði svikið son sinn. Sumar
kvennanna gátu varla gengið. El-
ísabet heyrði eina þeirra biðja
fangavörð um að hjálpa sér á sal-
ernið, en því var ekki skeytt.
Um það bil helmingur þeirra
hafði verið dæmdur til dauða, eft-
ir að þær höfðu verið píndar til að
játa á sig sakargiftir. Innan
skamms átti að leiða þær fyrir af-
tökusveit og því voru þær að und-
irbúa dauða sinn. Þeim höfðu ver-
ið fengnir pennar og með þeim
áttu þær að skrifa nöfn sín á
hægri hönd og vinstri fótlegg, svo
að unnt yrði að þekkja lík þeirra
að lokinni aftöku. Aftökusveitirn-
ar luku yfirleitt verki sínu með því
að hæfa fórnarlömbin í andlitin,
þannig að líkin urðu óþekkjanleg.
Elísabet heyrði karlmenn
syngja á hæðinni fyrir ofan. í
fyrstu heyrði hún ekki textann,
svo varð henni Ijóst að þeir sungu
persneskan brúðkaupssöng. Vörð-
ur skipaði þeim að halda sér sam-
an, en einhver svaraði honum:
— Hvers vegna?. Þið getið ekki
gert okkur neitt frekar. Það á að
fara að taka okkur af lífi. Og svo
sungu þeir: — 1 nótt mun heitasta
ósk okkar rætast.
Verðir byltingarinnar vilja
fremur taka fanga af lífi í rökkri
en við rismál. Elísabet frétti síðar
að þetta fyrsta kvöld hennar í
Evin-fangelsinu hefðu 150 fangar
verið skotnir. Þeir sem fram-
kvæmdu aftökunar, höfðu hurð í
hálfa gátt, þannig að fangarnir
sáu ekki framan í þá, og kölluðu
upp nöfn hinna dauðadæmu. Hún
segir að margir hafi grátið sárum
örvæntingargráti. Þó sagði hún að
flestir hefðu tekið dauðanum vel
og gengið fram af svipuðu píslar-
vætti og þeir sem tóku þá af lífi.
Aftökusveitirnar notuðu G3-riffla
og skotin í þeim hljómuðu eins og
járnkúlur, sem smella saman.
Skothríðin stóð oftast yfir í um
það bil hálftíma. Þegar henni var
lokið þetta fyrsta kvöld voru 37
konur eftir i fangaklefanum.
Elísabet var nokkrum sinnum
flutt um set meðan á dvöl hennar í
fangelsinu stóð. Loks gisti hún
svefnskála fyrir konur, þar sem
150 föngum var þjappað svo þétt
saman, að þær urðu að sofa á hlið-
inni. Þær reyndu að gefa þeim
konum meira rými, sem voru rétt
komnar úr yfirheyrslu, sérstak-
lega þeim, sem höfðu verið barðar
á iljarnar, því að stundum urðu
þær að liggja á bakinu til að
stöðva blóðrennslið. Þær geymdu
líka sykurskammtinn sinn handa
þeim sem voru verst á sig komnar.
Fangar voru barðir á iljarnar
með mismunandi bareflum, en al-
gengast var að nota langan stál-
þráð. Fangarnir sögðu að hann
væri ekkert sérlega slæmur nema
ef endinn á honum væri trosnað-
ur, því að þá rispaði hann húðina,
þannig að bakteríur og drep kom-
ust í sárin.
Elísabet komst í kynni við unga
stúlku, sem gerði þau örlagaríku
mistök að stíga í vænginn við einn
fangavörðinn. Fyrir bragðið var
hún barin svo hrottalega á iljarn-
ar að það þurfti að græða skinn á
sárin.
Önnur barefli voru gúmmí-
slöngur, svipur og stafur, sem gaf
frá sér rafstraum. Böðlarnir þótt-
ust stundum vera miklir siðgæð-
ispostular og sögðu t.d. við eina
konu, sem beið dauða síns, að það
þyrfti að berja hana duglega á ilj-
arnar til þess að losa hana við illa
anda, svo að hún væri betur undir
það búin að standa andspænis
skapara sínum. Fangarnir reyndu
oft að leiða huga og hlustir frá
hrópum og áköllum vina sinna
með því að syngja. Þeir höfðu
miklar mætur á írönskum gift-
ingarsálmi, þar sem sagði að fólk
ætti að fagna píslarvættingu með
sömu ákefð og ástinni.
Unga konan, sem hafði skrifað
„Drepum Khomeini“ á vegg meðan
hún og Elísabet voru í haldi, hélt
uppi fjöri í fangaklefanum með
því að skipuleggja leiki og herma
eftir Khomeini og Bani-Sadr. Hún
hefi betur látið það ógert, því að
samfangi hennar klagaði hana og
var hún því barin svo heiftarlega
að hún þurfti að liggja f fangels-
issjúkrahúsinu f þrjár vikur. Sú
sem sagði til hennar var eina
menntakonan í hópnum fyrir utan
Elísabetu, hún hafði lokið há-
skólaprófi í jarðfræði. Hún vildi
komast f hóp iðrandi syndara, en
þeim voru búnar betri aðstæður í
fangelsinu en öðrum, þeir nutu
þar ýmissa forréttinda og skipti
þar mestu að þeim var hlíft við
frekari pyndingum.