Morgunblaðið - 15.10.1994, Blaðsíða 24

24 LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 1994
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
Við verðum að velja og hafna
HINN 14. mars
1991 sendi fjárveit-
inganefnd frá sér
nefndarálit um þingá-
lyktunartillögu ríkis-
stjómar, Steingríms
Hermannssonar um
langtímaáætlun í
vegagerð. Tekið er
fram að nefndinni hafi
„ekki gefist tími til
þess að fjalla um áætl-
unina til. neinnar hlít-
og eru nefndar-
ar
menn sammála um að
tillagan þarfnist nán-
ari athugunar. í fylgi-
skjali með nefndará-
litinu er gerð grein fyrir tillögum
starfsmanna Vegagerðar ríkisins
eftir fyrstu yfírferð með þing-
mannahópum kjördæmanna. Þótt
skrítið sé telja þingmenn stjórnar-
andstöðunnar að Alþingi það sem'
nú situr ríkisstjórn Davíðs Odds-
sonar og ég sem samgönguráð-
herra séum bundin af þessu plaggi.
Hinn 5. okt. sl. kvaddi Hjörleif-
ur Guttormsson sér hljóðs utan
dagskrár og hafði fyrir ástæðu,
háll í orðum þó, að Alþingi og
Halldór Blöndal
framkvæmdavaldið
hefðu í rauninni lýst
yfir að miklum fjár-
munum yrði varið til
jarðgangagerðar á
Austurlandi á þessari
öld, - „ekki seinna en
1998“, voru orð þing-
mannsins. Ég legðist
gegn því að Aust-
fjarðagöng kæmu í
beinu framhaldið af
Vestfjarðagöngum.
Nokkrir þingmenn
stjórnarandstöðunnar
urðu til þess að taka
undir þessi sjónarmið.
Steingrímur Sigf-
ússon skipaði nefnd 2. nóvember
1988 til að „vinná að framgangi
jarðgangagerðar á Austurlandi og
gera tillögur um leiðir til fjár-
mögnunar". Nefndin skilaði sam-
eiginlegu áliti í mars 1993. Sveinn
Guðmundsson, sem verið hafði
sveitarstjóri á Vopnafirði, skilaði
þó séráliti, þar sem hann taldi að
Vopnafjarðargöng ættu að vera
„í forgangshópi jarðganga á Aust-
urlandi“. Álit nefndarinnar var í
stuttu máli að í Mjóafjörð skyldu
í langtímaáætlun síð-
ustu ríkisstjórnar var
gert ráð fyrir 410 millj.
kr. 1995-1998 og
2.092 millj. kr. á árun-
um 1999-2002. segir
Halldór Blöndal, sam-
gönguráðherra.
MYNDIN sýnir hvernig hægt sé að verja 6.4 millj. kr. í vegagerð
ef gengið er út frá Norðausturlandi og Austurlandi, en Djúpvegur-
inn látinn fylgja með vegna sérstöðu hans.
liggja þrenn göng: frá Seyðisfírði
5,3 km, Héraði 6,8 km og Norð-
firði 3,9 km og yrði þá einangrun
■fjarðanna rofin. Heildarkostnaður
yrði 6,4 milljarðar kr. og árleg
framkvæmdaþörf 1 milljarður kr.
ISLENSKT MAL
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
765. þáttur
í stórvirki próf. Steingríms J.
Þorsteinssonar um skáldsögur
Jóns Thoroddsens, sem ég nefni
í heiðurs skyni, er brugðið birtu
á uppruna þess að skeyta ending-
unni ó aftan á íslenska orð-
stofna. Steingrímur er að segja
frá lífí og máli skólapilta í Lærða
skóianum, og tek ég héf orðrétt
upp, en sleppi fótnótum:
„Ráða má af þessari sögu, að
úr skólamáli sé komin nafnorðs-
endingin -ó, sem er nú svo mjög
tíðkuð í óvönduðu Reykjavíkur-
máli (Iðnó, strætó), því að piltar
eru hér látnir bregða henni
nokkrum sinnum fyrir sig. Sagt
er um Hannes Ámason: „Hann
kenndi náttúrusögu. Hana köll-
uðu lærisveinar snakk, en hann
Snakkara eða Snakkó" (bls. 2,
sbr., að Kristján Jónsson skrifaði
úr 2. bekk veturinn 1865-1866
séra Páli Sigurðssyni: „Snakkó
biður að heilsa þér“). Einnig
kemur fyrir tíkarheitið Spakó
(98), og á bls. 137 stendur: „Þú
lýgur það, þinn stóri drakó“ (sbr.
og mannsnafnið Skolkó í Þórðar
sögu Geirmundarsonar 1891, 58
o. áfr.). Þetta er þannig til kom-
ið, að latnesku nafnorðsending-
unni -o er skeytt aftan við ís-
lenzka orðstofna (sbr. lat. draco,
-onis), þótt ekki sé víst, að órofa
samhengi sé frá þessum uppruna
og til okkar daga, og hafa kom-
ið fram aðrar skýringar þessarar
íslenzku afleiðsluendingar í nút-
íðarmáli."
heyrði ég *Akró, *Borðó eða
*Reykjó.
Fjöldi skóla fékk þessa end-
ingu, svo sem Versló, Kvennó
og líklega einkum Gaggó. Ýmis
lýsingarorð fengu endinguna ó,
svo sem sjarmó, sveitó, tíkó,
halló, Iummó og púkó. Af þess-
ari þulu sést að orðin hafa bæði
niðrandi merkingu og hið gagn-
stæða, svo og að endingin ó er
ennþá „virk“ í máli okkar, sbr.
og Ungó = Ungmennafélags-
húsið.
Skilríkir menn hafa enn sýnt
mér hroðalegt dæmi um aðila-
æðið. Fyrirsögn í blaði: „Fimm
norðlenskir aðilar á leið til
Murmansk". Voru þetta félög,
menn, dýr eða styttur? Allt sam-
an menn og taldir upp með nöfn-
um. Hvers vegna þá ekki að
segja: Fimm Norðlendingar á
leið o.s.frv.? Eða fimm menn frá
Norðurlandi til að taka af öll
tvímæli.
Með þeim orðum Steingríms,
sem hér eru síðast tilfærð, vísaði
hann til rits próf. Alexanders
Jóhannessonar um viðskeyti í
íslensku (Die Suffixe im islánd-
ischen í Arbók Háskóla íslands
1927). Þar er þó naumast um
skýringar að ræða, þó að vitnað
sé til orðsins bíó og tekin dæmi
eins og Iðnó og Gúttó.
Umsjónarmaður veit ekki
nógu mikið um þetta efni, og
væri fræðsla vel þegin. Hvers
vegna voru t.d. 'sumir staðir á
símstöðvarmáli með ó-endingu,
eins og Patró og Sigló? Var það
vegna lengdar orðanna Patreks-
fjörður og Siglufjörður? Aldrei
Þjóstólfur þaðan kvað:
Sá dansfimi Daníel ruglu-
dallur, son Geirhildar buglu,
varð í boði svo skrýtinn,
að hann bað um einn lítinn
hjá bamóness Margréti’ af Uglu.
★
Enn á umsjónarmaður Örnólfí
Thorlacius skemmtileg bréf að
þakka:
„Kæri Gísli.
Nú langar mig einkum að taka
á óþörfum endurtekningum eða
klifun í máli fréttamanna. Stund-
um er reyndar erfítt að komast
hjá þessu, eins og þegar rætt er
um „kemísk efni“, sem að sjálf-
sögðu er klifun, þar sem lýsing-
arorðið „kemískur“ táknar það
sem varðar efni. Strangt tekið
eru öll efni þess vegna „ke-
mísk“. Hugtakið á þó rétt á sér
sem þýðing á kemikaller eða
chemicals úr nágrannamálum
okkar. Samt kann ég sárilla við
þessi kemísku efni og lýsi eftir
betri þýðingu.
í fréttaskýringu í Ríkisútvarp-
inu 16. júlí kom það fram að
„Gorbatsjov kom mönnum á
óvart með óvæntum hætti“. Er
hægt að gera það öðruvísi?
Sama stofnun greindi frá því
í fréttum nokkru fyrr að Frakkar
hefðu aftekið að taka þátt í inn-
rás á Haítí ef af henni yrði.
Höfðu þeir kannski uppi áform
um þátttöku ef ekki yrði af inn-
rás?
Enn vitna ég í Ríkisútvarpið,
en tek fram að það er ekki vegna
þess að ég telji að það taki öðrum
fjölmiðlum meiri þátt í misþyrm-
ingu tungunnar, öðru nær, ég
fylgist bara einna helst með því.
í fréttum 18. júlí var greint frá
bannfæringu hérlendis á ástr-
ölskum slökkvitækjum með þurr-
dufti. Það er kannski af því að
ég lagði efnafræði aðeins fyrir
mig sem aukagrein í háskóla að
ég á svona erfitt með að sjá fyr-
ir mér blautt duft.
í útvarpsfréttum 28. júlí var
vikið að lappadrætti sýslumanns
úti á landi við að leyfa úti-
skemmtun um verslunarmanna-
helgi, en áður átti hann að hafa
gefíð ,jákvæð vilyrði“ fyrir sam-
komuhaldi. Eru þá til „neikvæð
vilyrði“ (og það fleiri en eitt)?
Talsvert hefur í tímans rás
verið reynt að þjarma að mafí-
unni, en nú sýnist mér að dagar
hennar austan Atlantsála hljóti
senn að vera taldir ef það ræt-
ist, sem boðað var í fréttaskýr-
ingarþætti í gufuradíóinu að
morgni 8. september, að „Evr-
ópulögreglan annist alla skipu-
lega glæpastarfsemi“.
Lifðu heill!
Eftirskrift: Þú minntist fyrir
nokkru á orðaleiki sem birtust í
Morgunblaðinu í æsku okkar:
„Ég er að velta fyrir mér..
(hvort úrsmiðir séu stundum úr-
vinda og þessháttar). Mér er nær
að halda að tölur á klukkuskífu
hljóti að vera úrtölur, að timbur-
sali sé réttnefndur viðbjóður, og
að lagið við „Einn var að smíða
ausutetur" sé sleifarlag.“
Auk þess mælir umsjónar-
maður með nýyrðinu glæpræði
fyrir „krímínókratí“. Höfundur
orðsins er Hólmkell Hreinsson,
Amtsbókasafninu á Akureyri.
að meðaltali. í langtímaáætlun síð-
ustu ríkisstjórnar var gert ráð fyr-
ir 410 millj. kr. 1995-1998 og
2.092 millj. kr. á árunum 1999-
2002. Ég sé ekki betur en í þessu
felist, að síðasta ríkisstjóm hafi
hugsað sér að Austfjarðagöng
biðu næstu aldar og hafi verið
sammála mér um það.
En svo komum við að samheng-
inu milli fjár og framkvæmda.
Eins og vænta mátti fann nefndin
enga leið til að ljármagna Aust-
fjarðagöng með sérstakri tekjuöfl-
un, heldur yrðu þau kostuð af al-
mennu vegafé. Og þá er spurning-
in: hvað á að sitja fyrir?
Á svæðinu frá Þingeyri inn í
Djúp búa rétt um 6.400 manns.
Ég hef talið eitt brýnasta byggða-
verkefnið nú að byggja upp Djúp-
veginn og leggja á hann bundið
slitlag. Það kostar 1.250 millj. kr.
í langtímaáætlun síðustu ríkis-
stjórnar eru litlar 400 millj. kr. til
þessa verkefnis og kúfurinn á ár-
unum 1999-2002.
Til skýringar og fróðleiks hef
ég látið draga upp kort sem sýnir
fyrir hveiju 6,4 milljarðar kr.
hrökkva í vegagerð. Gengið er út
frá því að ljúka hringveginum,
nema farið er um Suðurfirði
eystra. Vegna sérstöðu ísafjarðar-
byggða er Djúpvegurinn valinn.
. Og til þess að gera samanburðinn
gleggri er sýnt að eftirstöðvarnar
duga til að ljúka veginum niður í
Vopnafjörð, norður til Þórshafnar
og svo til Húsavíkur, en auðvitað
mætti taka vegkafla úr öllum
landsfjórðungum. Þó væri. En
dæmið lítur svona út og er miðað
við að ljúka við eftirtalda vegi:
1. Hringvegurinn á Norðurlandi
eystra, 800 millj. kr.
2. Hringvegurinn á Austurlandi,
þó um Suðurfirði, 2.200 millj.
kr.
3. Djúpvegur, 1.250 millj. kr.
5. Húsavík-Þórshöfn, 1.400 millj.
kr.
6. Þórshöfn-Austurlandsvegur,
750 millj. kr.
En vitaskuld má draga línurnar
öðru vísi. Uppsetningin sýnir, að
verkefnin eru nóg en fjármunirnir
ekki. Ég er t.d. ekki viss um, að
Vestfjarðaþingmennirnir Kristinn
H. Gunnarsson og Pétur Bjarna-
son hafi hátt um það fyrir vestan,
að ég virðist hafa meiri áhuga á
Djúpvegi en þeir. Á hinn bóginn
er ljóst, að ekki er vikið að þörfum •
höfuðborgarsvæðisins í þessu
dæmi. En í næstu grein minni mun
ég fjalla um það sérstaklega.
Höfundur er samgönguráðherra.
Að vera latur
uppalandi
VEIST ÞU hvar
barnið þitt er núna?
Þekkir þú reglur um
útivistartíma barna?
Hvað er barnið þitt að
horfa á í sjónvarpinu?
Þessar spumingar
heyrðust og sáust víða
hér og hvar eftir að
þjóðin fékk spark í
rassinn á síðasta vetri
og varð tilneydd að
endurskoða hug sinn
varðandi uppeldi
barna sinna. Fólk var
slegið, bömin voru
komin út á hálan ís,
þetta var óferjandi
ástand. Nokkrir mán-
uðir liðu, eða voru það nokkrar
vikur? Þá voru allir hættir að
Guðrún
Hjartardóttir
ábyrgð og skyldur
foreldra í uppeldinu?
Hvað er mikilvægt í
Iífinu, friður við sjón-
varpið eða framtíð
barnsins þíns sem
manneskju? Hvað
felst í því að vera for-
eldri, skemmtun og
kjass þegar barnið er
lítið, fyrirhöfn og þras
þegar barnið er komið
á ungiingsár?
Bandaríski geð-
læknirinn M. Scott
Peck bendir á í met-
sölubók sinni The
Road Less Travelled
(sem þýdd hefur verið
hugsa um þetta. Börnin fóru aftur
í bæinn á nóttunni (hvað voru þau
nú aftur mörg, sjö þúsund eina
nóttina nú í byrjun september) og
enginn mundi lengur þessar reglur
um útvistartíma barna, enda var
kominn sumartími.
Þetta er ósköp skiljanlegt því
þessar stuðandi spurningar vora
bara rétt til að }Áa við daufum
eyrum sem síðan lokuðust jafn-
harðan. Hér hefði þurft að taka
allt annan pól í áróðurshæðina
strax og spyija frekar: Hvað finnst
þér eðlilegt varðandi reglur,
á íslensku undir heitinu Leiðin til
andlegs þroska) að börn þurfí að
læra aga, ekki síst sjálfsaga. Með
aga á hann ekki við heraga með
fyrirskipunum og ofbeldi, heldur
aga sem fyrst og fremst endur-
speglar festu og sjálfsaga foreldr-
anna sjálfra og kennir bömunum
um leið hið sama. Því eins og flest-
ir ættu nú orðið að vita læra börn-
in okkar fyrst og fremst af því sem
við gerum en ekki því sem við
segjum. Hvernig getur foreldri
sem ekki getur neitað sér um að
fylgjast með sjónvarpsfréttunum
til að líta upp og hlusta á barnið,
ætlast til þess að unglingur geti