Morgunblaðið - 15.10.1994, Blaðsíða 35

MORGUNBLAÐIÐ
LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 1994 35
MINNINGAR
BRODDI
JÓHANNESSON
+ Broddi Jóhannesson, fyrr-
um rektor Kennaraháskóla
Islands, var fæddur í Litladals-
koti í Lýtingsstaðahreppi í
Skagafirði 21. apríl 1916. Hann
lést á heimili sínu í Reykjavík
10. september síðastliðinn og
fór útför hans fram frá Dóm-
kirkjunni 16. september.
ÞEIR sem hafa lesið Ofvitann eftir
Þórberg Þórðarson vita að hann fór
víða í þekkingarleit sinni, m.a. í
Kennaraskólann sem þá var nýflutt-
ur í glæsilegt hús við Laufásveginn.
Ekki fann meistari Þórbergur visk-
una þar innan dyra og hvarf á brott
eftir eins vetrar nám næstum jafn
fávís að eigin sögn og þegar hann
hóf námið. Kennurunum bar hann
illa söguna, honum fannst þeir villa
á sér heimildir og leggja áherslu á
utanbókarlærdóm í stað sannkall-
aðrar viskuleitar.
Löngu síðar stóð ég í svipuðum
sporum og Þórbergur. Ég var að
hefja eins vetrar nám í Kennara-
skólanum, að vísu svolítið „lærðari"
en Þórbergur, en varð óneitanlega
hugsað til ofvitans forðum daga
sem hrökklaðist niðurbrotinn á sál-
inni frá þessu húsi. Það var ekki
beinlínis uppörvandi fyrir leitandi
ungmenni. En reynsla mín varð öll
önnur en Þórbergs. Að vísu voru
mér, ekki fremur en Þórbergi, ekki
veitt endanleg svör við gátum lífs-
ins í þessu húsi. Hins vegar hitti
ég fyrir í þessu húsi vitra menn og
góða, lærða og reynda kennara sem
kunnu til verka. Þetta voru kennar-
ar eins og þeir hafa gerst bestir á
íslandi allt frá því er sögur hófust,
fræðarar sem miðluðu nemendum
sínum því besta og sannasta er
þeir vissu en það gera góðir kennar-
ar ævinlega. Kennsla þeirra var list
enda er góður kennari ekki síður
listamaður en fræðimaður.
Þama var fræðarinn og ferða-
garpurinn Hallgrímur Jónasson sem
fræddi okkur um land og þjóð auk
þess sem hann kenndi okkur ráð
sem dugðu væru nemendur óstýri-
látir um of. Þarna var ísak Jónsson
sem logandi af áhuga kenndi okkur
lestrarkennslu með árangri sem var
galdri líkastur. Þarna var séra Árel-
íus sem leiddi okkur að lifandi vötn-
um Nýja Testamentisins og tókst
með ljúfmennsku sinni að glæða
áhuga okkar á sögu kristninnar og
mikilvægi Biblíunnar fyrir íslenska
menningu. Þarna var Sigríður Val-
geirsdóttir sem tók okkur stúlkum-
ar í gegn og skipaði okkur að hreyfa
okkur meira og hlaupa af okkur
lærpokana. Hún var áratugum á
undan samtíð sinni, hugmyndir
hennar um hollustu og hreyfingu
eru núna fyrst að komast í tísku.
Þarna var ennfremur Helgi
Tryggvason, reikningsmaðurinn
áhugasami sem gerði reiknings-
kennsluna að slíkri veislu að í mörg
ár var reikningskennsla uppáhalds-
kennslugreinin okkar flestra. Frey-
steini Gunnarssyni, skólastjóra
kynntist ég ekkert, en hann var
„feikilega greindur maður og skýr
að hveiju sem hann gekk en beitti
sér afar lítið“. (Viðtal við dr. Brodda
í maí 1993.)
Og þarna var hann Broddi sem
kenndi sálarfræðina, dularfulla
fræðigrein og spennandi. Hann bar
af þeim öllum og er sá af kennurum
mínum sem er mér minnisstæðastur
og einna kærastur. Samt hef ég
haft marga góða kennara og á þeim
öllum mikið að þakka. Hver kenslu-
stund hjá Brodda var tilhlökkunar-
efni, ekki aðeins vegna þekkingar
hans og lærdóms heldur fyrst og
fremst vegna persónuleika manns-
ins og góðra áhrifa sem frá honum
stöfuðu.
Eftirminnilegast í kennslu hans
og fari öllu er samt fordómaleysi
hans, hlýleiki og umburðarlyndi
gagnvart mönnum og málefnum.
Oft var rætt um heimspekileg efni
svo sem um rétt og rangt og tilveru
mannsins hér í heimi. Eins og geng-
ur var oft stutt í heilaga vandlæt-
ingu okkar ungmennanna yfir rang-
læti heimsins og heimsku mann-
anna. Var ekki með ólíkindum
hveiju menn gátu trúað fyrr á öld-
um — og rifist um. Var ekki með
ólíkindum að margir lærðustu
kirkjufeðumir hefðu haldið því fram
áratugum ef ekki öldum saman að
konur hefðu ekki sál? Hvernig var
hægt að trúa annarri eins vitleysu
þegar engin haldbær rök voru fýrir
hendi? Málið var borið undir kenn-
arann. „Hvað var þeta með mann-
inn, Broddi, gat hann trúað hveiju
sem var þó að um væri að ræða
nokkuð sem gengi þvert á alla skyn-
semi. Eða er ekki útilokað að nokk-
ur maður hafi í alvöru trúað því
að konur hefðu ekki sál.“ „Nei,“
svaraði Broddi, „það er ekki útilok-
að. Þegar þú hefur þurrkað burt
allt sem mælir með því að konur
hafi sál, þá er enginn vandi að trúa _
því. Þá hafa konur ekki sál.“ Þetta
andsvar Brodda varð mér ærið
umhugsunarefni en um leið lær-
dómur sem síðar kom mér oft að
góðu haldi.
Ég kynntist Brodda ekki per-
sónulega fyrr en fyrir fáum árum.
Það var um þær mundir sem ég
hafði ögrað valdamiklum skóla-
mönnum með skoðunum sem féllu
ekki í kramið hjá þeim. Þá leitaði
ég til Brodda, minnug orða hans
forðum daga um trúgimi mannanna
og ónæmi þeirra fyrir skynsamleg-
um rökum. Hann tók mér ljúfmann-
lega og hafði ekkert breyst nema
elst svolítið í útliti. Hann var orðinn
ögn virðulegri en hann var þegar
hann fór með okkur nemendurna á
gamla bílnum sínum í vetrarferð á
þorra 1957. Skegg hans var orðið
grátt en andinn var enn jafnungur
og forðum daga í Kennaraskólanum
og maðurinn allur eins heill og
sannur og hann hafði alltaf verið.
Glettnin var líka á sínum stað og
umburðarlyndið. Alvaran var þó
undir niðri og ég skynjaði í frásögn
hans að stundum höfðu misvitrir
menn vegið að honum að tilefnis-
lausu.
Við ræddum saman nokkrum
sinnum eftir þetta, aðallega um ævi
hans og störf, einkum um rektors-
árin hans í Kennaraskólanum og
síðar Kennaraháskólanum. Eftir-
minnilegust er þó frásögn hans af
þeim fjölmörgu íslensku „pedagóg-
unum“ sem hann kvað liggja óbætta
hjá garði, einkum prestar og verk-
stjórar. í áðurnefndu viðtali okkar
fyrir rúmu ári segir hann þetta: „Ég
vil helst ekki leggja upp laupana
áður en ég minnist þeirra einhvern
veginn og einhvers staðar. Að ég
tali ekki um sjómennina sem ég
þekki raunar ekki nema úr fjarska.
Allt þetta fólk sinnti feikilega mikl-
um uppeldisstörfum á vinnustöðun-
um; í vegavinnunni, við brúarsmíð-
ina, við vitavinnuna og á sjónum.
Og svo náttúrlega við innanhús-
störfin og í heyskapnum. Ég get í
þessu sambandi nefnt þér dæmi sem
stendur mér ljóslifandi fyrir augum
enn þann dag í dag. Það var fyrsta
heysætið sem ég gekk frá hjálparlít-
ið og á eigin ábyrgð. Þetta var
mýrgresi í túnfitinni á bænum og
ég var þarna einn að bjástra við
þetta, allir voru langt í burtu á
engjum og höfðu þar nógu að sinna.
Það var þarna gömul kona sem
sagði mér fyrir verkum við að setja
sætið. Og hún gekk afskaplega
strangt eftir því að allt væri í rétt-
um sniðum. í fyrsta lagi að bólstur-
inn væri snotur mynd, stafnarnir
áttu að vera brattir og náttúrlega
átti bólsturinn að dragast jafnt að
sér upp á mæninn svo að hann
verði ekki fyrir bleytu. Það þurfti
að vanda alveg sérstaklega til
mænifanganna, það voru síðustu
föngin sem sett voru á bólsturinn.
í lokin átti að klappa þeim svolítið
með hrífunni og aðeins að greiða
úr stráunum til þess að hann steypti
af sér bleytunni. Þetta minnti á
stráþak í útlöndum og varði sig
alveg fyrir vætu. Þarna kom fram
feikilega merkilegt uppeldi að mínu
áliti.“ (Munnleg frásögn dr. Brodda
í maí 1993.)
Með þessum orðum kveð ég dr.
Brodda og kem þar með á fram-
færi þakklæti hans til allra óskóla-
gengnu „pedagóganna“ á íslandi.
Hann var lærimeistari minn og fyr-
irmynd er ég var ung, löngu síðar
varð hann ráðgjafi minn og vinur.
Fjölskyldu hans serfdi ég innilegar
samúðarkveðjur.
Helga Sigurjónsdóttir.
Aldrei deyr, þótt allt um þrotni
endurminning þess sem var.
' (Gr.Th.)
Broddi var fæddur í Litladalskoti
í Tungusveit í Skagafirði. Árið 1919
flytjast foreldrar hans að Uppsölum
í Blönduhlíð. Foreldrar hans voru
Jóhannes Þorsteinsson bóndi og
kennari og Ingibjörg Jóhannsdóttir,
bæði ættuð úr Lýtingsstaðahreppi.
Veturinn 1923 til 4 andaðist Jó-
hannes faðir Brodda. Ingibjörg
hverfur þá frá búskap og selur jörð-
ina. Þau áttu tvo drengi, Jóhann
Lárus og Brodda. Misstu meybarn
ungt.
Fyrir 70 árum, vorið 1924, kom
ég heim frá Hólaskóla. Fyrsta
manneskjan sem ég mætti var lítill
drengur, átta ára gamall, sem mér
varð starsýnt á, vegna fijálslegrar
framkomu hans, og mjög gagnrýn-
andi augnaráðs. Mér fannst í svip
hans blasa við sú spurning, hvers
konar maður ég myndi vera, sem
hann ætti að vera hjá. Ástæðan til
þess að Broddi var mættur þarna
var sú, að Jóhannes faðir hans fór
til Kaupmannahafnar til lækninga.
Honum var þá ljóst að hann myndi
ekki eiga langt líf fyrir höndum,
því hann var með krabbamein og
berkla síðar. Þarna hittast þau
Helga systir og hann, og þá mun
Jóhannes hafa beðið hana, að taka
við Brodda, þegar hann væri allur.
Það mætti nú segja að það væri
ástæðulítið að ég sé að skrifa um
Brodda, vegna þess að hann er þjóð-
kunnur maður fyrir störf sín, fyrst
og fremst sem kennari og skóla-
stjóri Kennaraskólans og síðar
Kennaraháskóla islands í 34 ár.
Enn fremur fyrir ritstörf sín, mjög
merkileg, og fyrirlestra um eitt og
annað.
Ástæðan til þess, að ég reyni að
minnast Brodda, er margþætt. í
fyrsta lagi var hann einn af mínum
bestu vinum, í öðru lagi átti ég að
heita hálfgerður fóstri hans, og í
þriðja lagi er ég eini núlifandi mað-
urinn, sem dvaldi með honum óslit-
ið hans æsku- og unglingsár frá
átta ára aldri. Ég mun nú drepa á
nokkra punkta úr lífi Brodda, sem
mér eru kunnir.
Átta ára kom hann til okkar
systkina sem fyrr segir. Hann fór
aldrei í bamaskóla, heldur lærði hér
heima fram yfir fermingu. Það var
létt verk að kenna honum, einn
besti námsmaður, sem ég hef þekkt.
Veturinn eftir fermingu var hann
nokkrar vikur við nám hjá Tryggva
Kvaran, presti á Mælifelli. Næsta
vetur fór hann í Menntaskólann á
Akureyri. Sumarið 1934 les hann
fimmta bekk Menntaskólans heima
á Framnesi og tók stúdentspróf
1934, jafnt Jóhanni bróður sínum,
sem var þó tveimur árum eldri og
einnig ágætur námsmaður. Vetur-
inn eftir stúdentsprófið fór hann til
SérlVæðing'ar
í l)lómasUi't‘> liiigiiiii
vi<) öll la'kilaM’i
Skólavöröustig' 12,
á horni Bcrgstaöastra'tis,
sími 19090
Kaupmannahafnar, og var þar við
nám. Kemur þá heim og kennir einn
vetur við Menntaskólann á Akur-
eyri. Næsta vetur fer hann til
Þýskalands og stundar nám í tveim-
ur háskólum, les uppeldisfræði,
heimspeki og sálarfræði. Doktors-
próf í sálarfræði tók hann árið
1940, og hvarf heim með hinni
frægu Petsamóför, en þá var stríð-
ið byijað. Hann hóf kennslu í
Kennaraskólanum árið 1941, ogtók
við skólastjórastarfinu, þegar Frey-
steinn Gunnarsson hætti. Allir nem-
endur hans lofuðu kennslu hans og
skólastjórn.
Árið 1941 giftist Broddi Guðrúnu
Þorbjarnardóttur læknis á Bíldudal.
Ég held þeirra hjónaband hafi verið
einn sólríkur sumardagur. Guðrún
var ágætis kona á alla lund. En
hamingjan er stundum skammvinn.
Árið 1959 andaðist Guðrún, er hún
fæðir þeirra sjötta barn. Þetta
dauðsfall fékk sárt á Brodda og var
tíminn til 1965, er hann giftist
seinni konu sinni Friðriku Gests-
dóttur menntaskólakennara, erfið
sorgarganga. En öll sár gróa um
síðir. Eg held að Friðrika hafi grætt
sárin eftir því sem hægt var. Hún
reyndist Brodda frábær eiginkona
og börnum hans hins besta móðir.
Ég vil hér með færa henni sérstak-
lega mínar innilegustu þakkir fyrir
allt sem hún gerði fyrir Brodda, og
hans heimili.
Að hryggjast og gleðjast
hér um fáa daga,
að heilsast og kveðjast,
það er lífsins saga.
Þessar hendingar eiga við um líf
Brodda.
Ég hef nú farið hér fljótt yfir
sögu Brodda. Hann var óvenju fjöl-
hæfur gáfumaður en sem þó er
mest um vert, góður maður, Áldrei
heyrði ég hann halla á nokkurn
mann og hefur þó áreiðanlega þekkt
marga misjafna. Það mætti segja
uym Brodda eins og sagt var um
Gissur biskup ísleifsson, að úr hon-
um hefði mátt gera þijá menn.
Broddi var ekki einungis mennta-
maður, hann var víkingur til allra
verklegra starfa, upplagður smiður
í eðli sínu og unni öllum gróðri.
Hann byggði sér sumarbústað í
landi Silfrastaða, og vann það áreið-
anlega að mestu sjálfur. Og hann
gerði meira, hann ræktaði skóg í
kringupi sumarbústaðinn, sem er
orðinn hávaxinn og óvenju fagur
lundur.
Seinast fann ég Brodda 1. júlí í
sumar í sumarbústaðnum við Silfra-
staði. Þá átti hann stutt eftir ólif-
að. Við ræddum gamla tíma, og er
ég fór bað hann mig að koma suð-
ur fyrir húsið. Fyrir sunnan það er
gróinn valllendisblettur, sem
umluktur er háum tijám á alla vegu.
Ég stóð við hlið Brodda, töfraður
af friði og fegurð stundarinnar, ég
gat ekkert orð sagt. Þessi stund er
mér ógleymanleg.
Oft hef ég hugsað til þess á seinni
árum hvort þessi litli drengur, nýbú-
inn að missa föður sinn, og hverfa
frá móður og bróður, sem voru
honum kær, hafi ekki stundum í
einveru, átt erfiðar stundir. Við
getum öll sett okkur í spor þessa
litla drengs. En hann lét það aldrei
í ljós. Eins var það í hans langa
veikindastríði, að hann viðurkenndi
aldrei fram á síðustu stund að neitt
amaði að sér. Þannig var Broddi,
andlegt karlmenni frá vöggu til
grafar.
Ég kveð þig hér með vinur minn,
með þökk fyrir allar samverustund-
ir okkar, og bið góðan Guð að lýsa
þér á landi eilífðarinnar. Til þín,
Friðrika, og ykkar bamanna send-
um við hjónin okkar innilegustu
samúðarkveðjur og hörmum með
ykkur látinn vin.
Björn Sigtryggsson.
Kristín Karls-
dóttir, hug-
læknir starfar á
vegum Bóka-
klúbbs Birtings.
Hún er með
heildræna heil-
unaraðferð,
svæðanudd o.fl,
Upplýsingar í síma 62-77-00.
Orð lífsins,
Grensásvegi 8
Samkoma í kvöld með John
Brandström.
Lofgjörð, prédikun, fyrirbænir.
Allir hjartanlega velkomnir!
FERÐAFÉLAG
® ÍSLANDS
MÖRKINNI 6 SÍMI 682533
Sunnudagsferðir
16. október
1. Kl. 10.30 Ölkelduhnúkur -
Laxárdalur - Krókur. Þettar er
gömul skemmtileg þjóðleið aust-
an Hengils. Verð 1.200 kr.
2. Kl. 13.00 Strompahellar
(Bláfjallahellar). Hellaskoðun
vestan Bláfjalla. Fjölbreytt hella-
svæði. Hafið góð Ijós meðferðis.
Verð aðeins 1.000 kr. og frítt f.
börn m. foreldrum sínum.
Brottför í ferðirnar frá BSl, aust-
anmegin, og Mörkinni 6. Allir
velkomnir, félagar sem aðrir.
Gerist félagar i Ferðafélaginu,
árgjaldið er aðeins 3.100 kr.
Kvöldferð á fuliu tungli miðviku-
dagskvöldið 19. október kl.
20.00
Ferðafélag Islands.
Hvítasunnukirkjan
Fíladelfía
Bænasamkoma í kvöld kl. 20.30.
Allir hjartanlega velkomnir.
Dagskrá vikunnar framundan:
Sunnudagur:
Brauðsbrotning kl. 11.00.
Ræðumaður Mike Fitzgerald.
Almenn samkoma kl. 16.30.
Ræöumaður Hafliði Kristinsson.
Miðvikudagur:
Biblíulestur kl. 20.30.
Föstudagur:
Unglingasamkoma kl. 20.30.
Laugardagur.
Bænasamkoma kl. 20.30.
Hallveigarstíg 1 »simi 614330
Dagsferð sunnudaginn
16. október:
Kl. 10.30: Vitagangan, 9. áfangi,
og Fjölskyldugangan. I þessum
síðasta áfanga Vitagöngunnar
verður farið út í Hópsnes, Sel-
vogsvita og Knarrarósvita. Farin
verður góð gönguferð með
ströndinni milli vita. Fyrir þá,
sem ekki treysta sér í langa
göngu, verður ekið á milli og
góður tími til að skoða fjöruna
og vitana. Brottför er frá BS(
bensínsölu. Verð kr. 1600/1800.
Frítt fyrir börn 15 ára og yngri í
fylgd með fullorðnum.
Fjallaferð um veturnætur
21 .-23. október.
Heilsum vetri á skemmtilegan
hátt og förum í hálendisferð.
Ekið á föstudagskvöldi til Hvera-
valla. Á laugardag verður gengið
I Þjófadali og viðar. Eftir gott bað
i lauginni verður sest að sameig-
inlegu borðhaldi. Á sunnudag
komið við i Hvítárnesi og síðan
ekið heim um Þingvelli. Farar-
stjórarÁgúst Birgisson og Eyrún
Ósk Jensdóttir. Nánari uppl. og
miðasala á skrifstofunni.
Útivist.