Morgunblaðið - 09.01.1999, Page 42

MORGUNBLAÐIÐ
íý 42 LAUGARDAGUR 9. JANÚAR 1999

t

Að nýta sér
sterka stöðu
„Fz'<3 deilum þá auðvitað hluta affullveld-
inu með öðrum þjóðum en gerum það
til að búa okkur þannig undir
breyttan heim. “
FÁTT er óþægilegra
en að þurfa að
semja um mikilvægt
mál og vita að við-
semjandinn er miklu
öflugri. Best er þá að vera ekki
allt of þurfandi, geta haldið
fullri reisn og sagt við sjálfan
sig ef ekki semst: Eg tala þá
bara við einhvem annan eða læt
þetta eiga sig. Þetta er kallað að
semja í sterkri stöðu.
Góðærið hér er staðreynd,
þótt ekki njóti allir þess í sama
mæli frekar en venjulega. En
hvaða ályktanir drögum við svo
af því að nú eru það ekki stöðn-
un og blankheit sem hrella okk-
ur eins og oft áður? I mínum
huga er enginn vafi. Eitt af þvi
sem við þurfum að gera er að
nýta óvenju sterka stöðu okkar
VIÐHORF
Eftir Kristján
Jónsson
og sækja sem
fyrst um aðild
að Evrópusam-
bandinu. Það
er ekki eftir
neinu að bíða. Viðræður gætu
tekið nokkur ár og eins gott að
við grípum tækifærið þegar við
þurfum ekki að mæta á staðinn
eins og verðandi ómagar, eins
og hnípin þjóð í vanda.
Leyfist að mála skrattann á
vegginn? Við eigum ekki að bíða
eftir því að aflabrestur, verð-
hrun á áli, kjamorkuslys í
Norðurhöfum eða náttúruham-
farir geri stöðuna svo veika að
við teljum óhjákvæmilegt að
fara inn. Það gætu orðið nauða-
samningar.
Vöflur eru komnar á Norð-
menn vegna verðfalls olíu, þá
langar nú í skjól. Fulltrúi sam-
bandsins á fundum með okkur
um fiskveiðimál gæti því eftir
nokkur ár orðið ósvikinn, norsk-
ur Norðmaður og reynslan hefur
nú kennt okkur að við deilum
Evrópumeistaratitlinum í stífni
og heimtufrekju með frændþjóð-
inni. Þetta gæti orðið hrollvekja.
Fyrir utan kvótann ætti aðild-
arumsókn að verða helsta kosn-
ingamálið í vor. Skilyrðin eru
okkur enn hagstæð en alls ekki
víst að svo verði eftir nokkur ár.
Stækkun sambandsins til aust-
urs er á dagskrá, þangað beinist
nú athyglin. Rætt er hvemig
breyta skuli innviðum og regl-
um, t.d. um fulltrúa aðildarþjóða
í helstu valdastofnunum. Fyrir
okkur er auðvitað heppilegast að
geta haft einhver áhrif á slíkar
breytingar og geta gætt hags-
muna okkar í samstarfi við smá-
þjóðir sambandsins.
Þess vegna þurfum við að
komast inn fyrir dymar sem
fyrst og hætta að vera laumufar-
þegar. Þá hættum við líka að
vera eingöngu þiggjendur laga,
reglna, fyrirmæla. Já og styrkja.
Við deilum þá auðvitað hluta
af fullveldinu með öðmm þjóð-
um en gemm það til að búa
okkur þannig undir breyttan
heim. Fullveldi og sjálfstæði
eiga ekki að merkja að við lítum
á umheiminn sem ógn heldur
tækifæri. Fullveldi og sjálfstæði
er ekki eitthvað sem við varð-
veitum í tómarúmi eða geymum
í hillu á Þjóðminjasafninu.
Hvorttveggja er lifandi ferli
sem þróast í samræmi við tím-
ana og þarf næringu. Hana fá-
um við meðal annars með sam-
skiptum við aðrar þjóðir en ekki
með því að rækta með okkur
einhverja bernska drýldni og
tortryggni.
Fullveldi er háð umhverfi og
aðstæðum. Það hefur gildi ef
það eflir lifsandann í menningu
sem þarf að vera í senn þjóðleg
og alþjóðleg og hefur ekki það
eitt sér til gildis að vera nota-
legt fóndur í skammdeginu á
hjara veraldar. Og sé enn til lif-
andi, íslensk menning þarf að
brýna hana í heilbrigðri sam-
keppni við menningu annarra.
En hvað með fiskinn, eiga
Spánverjar að fá að veiða eins
og þá lystir við Island vegna
reglna Evrópusambandins ef
við fórum inn? Opinbera svarið
sem við fáum frá Brussel er og
hlýtur að verða að miðin okkar
muni falla undir sameiginlega
yfirstjóm sambandsins. Emb-
ættismenn þar og ráðamenn að-
ildarríkjanna mega helst ekki
segja annað oprnberlega; nógu
erfitt er nú samt að samræma
öll sjónarmiðin og fá þjóðimar
til að hlíta settum lögum og
samþykktum. En sveigjanleik-
inn er meiri en hann sýnist.
Þegar aðildarviðræður byrja
fer af stað undarleg hringekja í
hagsmunagæslu þjóðanna sem
fyrir em. Hvað gerist þá?
Spánveijar heimta strax að-
gang að íslenskum fiskimiðum,
þeir fá stuðning nokkurra ann-
arra þjóða. Allir vitna með helgi-
svip í grandvallarsamþykktir
sambandsins, tala mn varasamt
fordæmi ef Islendingar fái sér-
staka lausn. Aðrir, líka Þjóðveij-
ar, Danir og fleiri þjóðir sem
áreiðaniega munu verða okkur
hliðhollar, taka fjálglega undir
en minna um leið Miðjarðarhafs-
þjóðimar á ýmsar undantekn-
ingar sem oft séu gerðar frá
reglunum þegar hagsmunir ein-
stakra þjóða era miklir.
Á göngunum er talað á öðram
og hreinskilnislegri nótum og
nú er best að vera bjartsýnn
spámaður. Spánverjar munu t.d.
fallast á að slaka á kröfum sín-
um en fá í staðinn loforð um að
tekið verði tillit til þeirra í öðra,
miklu hagsmunamáli.
Þannig gengur þetta koll af
kolli og niðurstaðan verður
málamiðlun. Hvort hún verður
viðunandi fyrir okkur veit eng-
inn en oft hafa verið leyst erfið-
ari mál í sambandinu. Það eina
sem vitum fyrir víst er að við
getum látið reyna á eigið hug-
rekki og ímyndunarafl ráða-
manna í sambandinu.
Þess vegna ættum við að
leggja inn umsókn strax á þessu
ári og taka þátt í evrópska æv-
intýrinu. Samstarfið er nefni-
lega meira en talnaleikir og
markaðshyggja. í fyrsta skipti í
sögunni er reynt að byggja með
friðsamlegum og siðlegum að-
ferðum upp svo náið samband
þjóða margra tungumála og
ólíkra menningarhefða með það
að markmiði að bæta kjör og
tryggja frið. Fram til þessa hef-
ur ofbeldið alltaf verið aðferðin
við slíka sameiningu. Að þessu
sinni er það sjálfstæð ákvörðun
hverrar þjóðar, hún vegur og
metur sjálf hvort henni sé betur
borgið með virkri þátttöku en
upphafinni einsemd.
AÐSENDAR GREINAR
Auður og
auðlindir
Á SÍÐUSTU þrjátíu
áram hafa öll umsvif
manna í iðnvæddum
löndum margfaldast.
Álag á auðlindir og
umhverfi hefur að
ýmsu leyti farið fram
úr því sem reikistjarn-
an Jörð getur staðið
undir. Menn hafa
reynt að mæta þessu
með ýmsum ráðum.
Hefur þar náðst furðu
góður árangur þó að
enn sé langt í land.
Tekist hefur að nokkra
marki að laga markaðs-
hagkerfi Vesturlanda
að nýjum aðstæðum, til
dæmis með því að
leggja ýmiss konai- gjöld á þá
starfsemi okkar og hegðun sem
veldur mestum umhverfisspjöllum.
Almenningar og ítalan
Hagkerfi okkar virtist þó í fyrstu
illa í stakk búið til að taka á auð-
lindanýtingu og umhverfísmálum.
Dæmi um þetta er það sem kallað
hefur verið nýting almenninga.
Orðið almenningur er þá notað í
gamalli merkingu um „sameigin-
legt haf- eða landsvæði til fisk-
veiða, hvalveiða, rekanytja, veiða
og beitar“ eins og segir í skýring-
um við Grágás, en í þeirri bók er
einmitt að finna merkilegar sér-
reglur um slíkt.
Beitarréttur í tilteknum haga
gat verið almenningur svipað og nú
er um afrétti til fjalla. Ef ekkert
var að gert gátu menn beitt á af-
rétt eins og þeim sýndist. Slíkt gat
þó auðvitað leitt til ofbeitar í heild
þannig að stundarhagur einstak-
lingsins stangaðist á við langtíma-
hagsmuni heildarinnar. I Grágás
er þetta orðað svo að „afrétt [sé]
versnuð svo mjög að fé mundi þá
verða feitara ef færra væri í af-
rétt“. Þá bragðust forfeður okkar
við með svokallaðri ítölu sem fólst í
því að hver bóndi um sig mátti að-
eins reka tiltekinn fjölda í afrétt-
ina. Þetta ítölukerfi er dæmi um að
kvótakerfi era allmiklu eldri en
margir virðast halda.
Takmarkað „beitarþol“
fískimiðanna
Á síðari hluta tuttugustu aldar
fór að bera á því með síaukinni
fiskveiði og sífellt öflugri tækjum
að „beitarþol" fiskimiðanna við
landið væri takmarkað. Skilningur
á þessu vaknaði fyrst gagnvart
veiðum útlendinga því að ella hefð-
um við ekki þurft að færa út fisk-
veiðilögsöguna! En
hran síldarstofnsins á
sjöunda áratugnum
ýtti einnig óþyrmilega
við mönnum og þeir
sáu með tímanum að
reglur eða lög um
stjórn fiskveiða væru
óhjákvæmileg. Ymis
úiTæði voru reynd en
fyrstu lögin um kvóta
vora sett árið 1983.
Þau vora síðan endur-
bætt og þróuð með
þrennum tímabundn-
um lögum á áranum
fram til 1988. Árið
1990 vora síðan sett
ótímabundin lög.
Með þessum ráð-
stöfunum tókst á furðu stuttum
tíma að ná því meginmarkmiði að
ná tökum á heildarveiði þeirra
fiskistofna við landið sem þörfnuð-
ust verndar, þannig að sjálfbær
veiði gæti síðar farið að aukast aft-
ur. Þessi árangur var engan veginn
Enginn verður minni
maður við það, segir
Þorsteinn Vilhjálms-
son í fyrri grein sinni,
að viðurkenna gallana á
góðum verkum og sýna
vilja til að bæta úr
þeim.
sjálfgefinn fyrirfram enda kostaði
hann miklar þrautir. Mestan heið-
ur af honum eiga íslenskir fiski-
fræðingar en einnig íslenskir
stjómmálamenn og sjávarútvegur-
inn í heild. Flestir vildu nú þá Lilju
kveðið hafa og fáir bera brigður á
nauðsyn þess að takmarka heildar-
veiði.
I þessari sögu er meðal annars
athyglivert að þessi mál urðu ekki
veralegt bitbein milli stjómmála-
flokkanna. Þannig tók hver sjávar-
útvegsráðhemann við merkinu af
öðram, úr öllum helstu stjómmála-
flokkum landsins á þessum tíma,
og bar það fram á við til árangurs
sem hefur vakið athygli erlendis.
Um leið og það meginmarkmið
náðist að koma böndum á heildar-
veiði leiddi kerfi framseljanlegrar
aflahlutdeildar til ýmiss konar hag-
ræðingar í fiskveiðum og fisk-
vinnslu. Þegar á heildina er litið er
einnig ástæða til að fagna þessu að
ýmsu leyti.
Þorsteinn
Vilhjálmsson
OMEGA
OMEGA-úrin eru enn í gangi frá síðustu öld
Garðar Ólafsson úrsmiður
Lækjartorgi, s. 551 0081.
Lengi má gott bæta
En mannanna verk, jafnvel þau
bestu, era þvi marki brennd að
lengi má gott bæta. Enginn verður
minni maður við það að viðurkenna
gallana á góðum verkum og sýna
vilja til að bæta úr þeim. Þetta á
ekki síst við um lagasmíð því að
gallar á lögum koma oft ekki í ljós
fyrr en á þau reynir í framkvæmd.
Þannig hygg ég að enginn hafi get-
að séð fyrir til fulls gallana á fisk-
veiðilöggjöfinni. Á ég þá einkum
við það hve mikil pappírsverðmæti
urðu til þegar hinar framseljanlegu
aflahlutdeildir fóru að ganga kaup-
um og sölum.
Hér er rétt að staldra við og
hugleiða eðli þess sem þarna geng-
ur milli manna. Fyrir tuttugu áram
voru fyrirtæki í sjávarátvegi eins
og hver önnur atvinnufyrirtæki;
framleiðslutækin, skip, bátar og
veiðarfæri, töldust þeim til eigna
rétt eins og vélar í iðnfyrirtæki eða
útihús bóndans. Þessar eignir vora
mismiklar og sömuleiðis skuldimar
á móti, eins og gengur.
Ný eign úr engu
En svo kom kvótinn. Með einu
pennastriki löggjafans breyttist
aflareynsla tiltekinna þriggja ára í
veiðiheimildir sem reyndust síðan
auðseljanlegar á frjálsum markaði
fyrir ótrálega mikið fé. Þetta nýja
„verðmæti" er í sjálfu sér allsendis
óháð verðgildi sjálfra framleiðslu-
tækjanna (skipanna) sem koma við
sögu. Þama leiddi ákvörðun lög-
gjafans í nafni allrar þjóðarinnar
til þess að nýjar eignir urðu til í
landinu, nýr auður sem féll þó til-
tölulega fáum í skaut og án þess að
þeir hefðu nokkuð til þess unnið
annað en að þörf var á að takmarka
heildarafla.
Þessi afleiðing, sem var auðvitað
ekki yfírlýst markmið, er ljóður á
kerfi sem við getum að öðra leyti
verið stolt af. Auk þess sem þetta
leiðir til gífurlegrar og órökstuddr-
ar eignatilfærslu í samfélaginu
kemur það óeðlilega niður á ein-
stökum greinum fiskveiða. Stórfyr-
irtæki í þessum atvinnuvegi skáka í
því skjólinu að þau eiga þegar mik-
inn kvóta sem þau hafa fengið gef-
ins. Þau geta því greitt hátt verð
fyrir viðbótarkvóta sem mörg
þeirra sækjast eftir. Smáfyrirtæki
og smábátaeigendur verða fyrir
barðinu á þessu og era ýmist kok-
gleypt af þeim stóru eða þurfa að
taka þátt í ójöfnum leik tÖ að afla
sér veiðiheimilda.
Náttúrlegir kostir smábátaút-
gerðarinnar, frá sjónarmiði heild-
arinnar, fá þannig ekki að njóta sín
sem skyldi. Til dæmis kostar fiskur
sem dreginn er á línu eða handfæri
í grennd við heimahöfn yfirleitt
miklu minni orku og mengun en
fiskur sem aflað er með orkufrekri
togveiði fjarri heimaslóð. Að þessu
kem ég nánar í seinni grein minni.
En smábátaeigendur ná ekki vopn-
um sínum í kerfi þar sem þeir geta
aðeins keypt kvóta á okurverði sem
rennur til keppinauta þeirra.
Möguleikar þeirra yrðu miklu
meiri í kerfi þar sem greitt væri
fyrir allan kvóta en verð á tonni
yrði miklu lægra.
Höfundur er prófessor ( eðlisfræði
og vísindnsögu við Háskóin íslands.
mbl.is
Byrjendanámskeið
í karate að hefjast.
Upplýsingar í síma 551 4003
www.itn.is/thorshamar