Morgunblaðið - 09.01.1999, Síða 48

^48 LAUGARDAGUR 9. JANÚAR 1999
MORGUNBLAÐIÐ
aldrei til. Hún er jafn ómöguleg
eins og að smíða eilífðarvél eða afl-
vél með 100% nýtni. Við getum
bætt nýtni núverandi aflvéla en
hvert prósentustig verður eftir því
'*J erfiðara sem við göngum lengra. Á
svipaðan hátt getum við dregið úr
eða mildað umhverfisáhrif orku-
vinnslu en þar þyngist róðurinn
eftir því sem lengra er róið. Og við
munum aldrei geta útrýmt þessum
áhrifum.
Þessi umhverfisáhrif eru af
margvíslegu og mismunandi tagi.
Alvarlegustu áhrifin af vinnslu
eldsneytis úr jörðu og umbreyt-
ingu efnaorkunnar í því í aðrar
orkutegundii-, svo sem raforku, eru
losun koltvísýrings, en slíkri
vinnslu fylgir auk þess margvíslegt
rask á vinnslustað, úrgangur sem
safnast fyrir, mengun vatns og
lofts o.fl. Vinnslu á raforku úr
vatnsorku fylgir, með örfáum und-
antekningum í hitabeltinu, sáralítil
eða þvínær engin losun koltvísýr-
ings, en hinsvegar fer land undir
miðlunarlón, fossar breytast eða
hverfa, lífsskilyrði í ám breytast,
oft til hins verra, og fleira. Víða er-
lendis þarf að flytja fólk frá heim-
kynnum sínum á landi sem fer und-
ir vatn. Það höfum við ekki þurft að
gera hér á landi, með einni undan-
tekningu, og ekki era horfur á að
við munum þurfa þess þótt við
> virkjum meginhlutann af þeim
rúmlega 40 TWh/a sem talið er
hagkvæmt að virkja hér á landi.
Undantekningin er Skeiðsfoss-
virkjun. Við getum hrósað happi
yfir að vera laus við þennan flutn-
ingsvanda því að víða um heim er
hann meðal allra viðkvæmustu um-
hvei-fisvandamála sem fylgja bygg-
ingu vatnsaflsstöðva.
Orkuvinnslu úr öðram orkulind-
um, svo sem jarðhita, vindorku,
sjávarfóllum, bylgjuorku, sólar-
orku og lífrænu eldsneyti, fylgja
einnig margháttuð áhrif á um-
hveifið. Mörgum yfirsést þetta
vegna þess að nýting þessara orku-
linda er enn í svo smáum stíl að
áhrifanna gætir lítt ennþá. Það
breytist með vaxandi nýtingu. Hið
sama fannst mönnum líka um
vatnsorkuna meðan hún var aðeins
nýtt í smáum stíl.
Af þessu leiðir að við skipulagn-
ingu á orkuvinnslu í heiminum í
framtíðinni er óhjákvæmilegt að
velja milli mismunandi umhveifisá-
hrifa, auk þess sem að sjálfsögðu
þarf að taka tillit til kostnaðar við
vinnsluna. Vegna hnattræns eðlis
sumra alvarlegustu umhverfisá-
' y hrifanna, eins og losunar koltvísýr-
ings, sem og vegna sívaxandi
hnattvæðingar efnahagsstarfsem-
innar í heiminum, getur þetta val
ekki farið fram í einu landi án tillits
til annaraa hluta heimsbyggðarinn-
ar. Einstök ríki og þjóðlönd verða
hvert öðra háð í æ ríkari mæli. Hér
er óhjákvæmilegt að „hugsa hnatt-
rænt“ eins og Borghildur orðaði
það í grein sinni.
Þetta er langt frá að vera
vandalaust. Sem dæmi um það má
nefna að í Kína er nú verið að
reisa svonefnda Þriggja gljúfra
virkjun í Jangtse-fljóti. Þegar hún
verður fullgerð árið 2009 verður
4- hún stærsta vatnsaflsstöð í heimi,
18.200 MW að afli og vinnur 85
TWh/a, meira en tvöfalda þá raf-
orku sem talið er hagkvæmt að
vinna úr vatnsorku á Islandi.
Virkjunin er á þéttbýlu lands-
svæði og það þarf að flytja 1,3
milljónir manna til nýrra heim-
kynna. Jafnvel þótt fólkinu vegni
betur efnahagslega í nýju heim-
kynnunum en hinum fyrri fylgir
því stórfellt tilfinningalegt álag að
verða þannig að yfirgefa heim-
kynni sín. Sumt af því landi sem
j virkjunin leggur hald á er mjög
fagurt og mikil eftirsjá þykir að
því. Enda hefur virkjuninni vissu-
lega verið mótmælt, bæði innan
Kina og utan.
En. Á endingartíma sínum spar-
ar þessi eina virkjun andrúmsloft-
inu rúmlega 7 milljarða tonna af
.„.koltvísýringi boríð saman við að
"^fiætt væri við hana og kolastöðvar
SKOÐUN
FRETTIR
Lækkun á losun koltvísýrings við nýtingu
á 40 TWh/a af vatnsorku
MYND2
Nýting til álvinnslu
Nýting til vinnslu
á fljótandi vetni
Rafmagn frá
kolakynntri stöð
Rafmagn frá
olíukyntri stöð
Rafmagn frá
jarðgasstöð
Meðallosun vegna
raforkuvinnslu til
álvinnslu 1997
Meðallosun vegna
álvinnslu sem til er
komin eftir 1990
110,8 Margfeldi
heildarlosunar
Íslendinga1996
Margfeldi
heildarlosunar
íslendinga 1996
Olíu með núv.
brennslutækni
Jarðgas með núv.
brennslutækni
Olíu og notkun í
eldsneytishlöðum
Jarðgas og notkun
í eldsneytishlöðum
1,8
1,2
reistar í staðinn, en Kínverjar eiga
fim af ódýram kolum. Sjö milljarð-
ar tonna af koltvísýringi era alvar-
legt mál í heimi þar sem menn ótt-
ast hitnun andrámsloftsins og að
hækkuð sjávarstaða færi í kaf stór
landssvæði. Land, þar sem einnig
býr fólk sem þá yrði að flytja á
brott; land, sem einnig er víða fag-
urt og eftirsjá er að.
Hvað gerum við íslendingar?
Við Islendingar eigum orkulind-
ir í formi vatnsorku og jarðhita
sem eru miklar í hlutfalli við orku-
búskap okkar í dag enda þótt þær
séu ekki miklar á heimsmæli-
kvarða. Af þeirri vatnsorku sem
talið er borga sig að nýta höfðum
við nýtt 12% 1996, sem er lægra
hlutfall en í nokkru öðru iðnríki og
lægra en í fjölmörgum þróunar-
löndum. Hvernig hyggjumst við
nýta orkulindirnar nú á tímum
þegar menn hugsa hnattrænt, eins
og Borghildur bendir á, nú á tím-
um hnattvæðingar efnahagsstarf-
seminnar í heiminumm, nú, þegar
það er meiri sannleikur en nokkru
sinni fyrr að enginn er eyland?
Síst af öllu er nokkur eyland
gagnvart hugsanlegum loftslags-
breytingum.
Tvennskonar sjónannið munu
framar öðram verða ráðandi þegar
Islendingar ákveða með hvaða
hætti og í hvaða mæli þeir vilja
nýta orkulindir sínar. Þessi sjónar-
mið era:
Efnahagsleg sjónarmið.
Umhverfissjónarmið.
Með efnahagslegum sjónarmið-
um er hér átt við þann þjóðhags-
lega ávinning sem þjóðin getur
haft af nýtingu orkulindanna. Sök-
um þess að almennur raforku-
markaður hér á landi er og verður
um langan aldur lítill í samanburði
við orkulindirnar ræðst þessi þjóð-
hagslegi ávinningur fyrst og
fremst af þeim tækifæram sem
okkur bjóðast til að nýta orkulind-
irnar til raforkufreks iðnaðar.
Ýmislegt bendir til þess að þau
tækifæri verði mun fleiri í framtíð-
inni en á undanfórnum tveimur til
þremur áratugum.
Umhverfisáhrifin af nýtingu ís-
lensku orkulindanna er heppilegt
að greina í tvo flokka: (1) Að land,
sem eftirsjá þykir að, fer undir
vatn, að fossar hverfa, að breyting
verður á lífríki straumvatna og
íleiri slík atriði sem mjög hafa ver-
ið uppi á borðinu að undanförnu í
umræðunni og (2) áhrif nýtingar-
innar í þá átt að draga úr losun
koltvísýrings.
Síðamefndu áhrifín hafa nánast
alls ekki verið þáttur í þeirri um-
ræðu sem fram hefur farið. Hér er
um jákvæð umhverfisáhrif að
ræða. Að því er umhverfið varðar
ræðst því afstaðan til þess í hvaða
mæli skuli virkjað af því hvaða
vægi menn vilja gefa hvoram flokki
áhrifa um sig.
Islendingar losuðu alls á árinu
1996 gróðurhúsalofttegundir út í
andrúmsloftið sem jafngiltu að
koltvísýringsígildi 2.856 þúsund
tonnum innanlands og á miðunum
og 395 þúsund tonnum í samgöng-
um milli landa, eða 3.251 þúsund
tonnum alls. Losunin innanlands
samsvarar 10,6 tonnum af C02 að
meðaltali á hvern íbúa landsins,
sem er svipað og hjá mörgum ríkj-
um í Vestur-Evrópu og í Japan, en
hinsvegar rámur helmingur af los-
uninni á mann í Bandaríkjunum.
Það er auðvitað rétt sem sumir
benda á að fyrir koltvísýringsbú-
skap heimsins skiptir losun Islend-
inga hverfandi litlu máli. En hæpið
er að líta svo á að fámennið eitt sér
leggi hverjum Islendingi minni
ábyrgð á herðar en hverjum þegni
annarra landa á að vinna gegn
gróðurhúsavandanum í heiminum.
Enda eiga þeir síst minna í húfi en
aðrir gagnvart honum. Það má
einnig segja að á heimsvísu muni
lítið um þann skerf sem nýting ís-
lensku orkulindanna getur lagt af
mörkum til að draga úr losun
koltvísýrings í heiminum. En það
er tæplega gildur samanburður.
Eðlilegra er á allan hátt að bera
þennan skerf saman við losun Is-
lendinga sjálfra.
Súluritið á 2. mynd sýnir slíkan
samanburð. Einingin á lóðrétta
ásnum er áðurnefnd heildarlosun
íslendinga 1996, 3.251 þúsund
tonn að C02 ígildi. Súlurnar sýna
um hve margfalda þá stærð nýting
á 40 TWh/a af vatnsorku getur
lækkað losun heimsins á koltvísýr-
ingi, annars vegar ef öll sú raforka
væri notuð til framleiðslu á áli en
hinsvegar ef hún væri öll notuð til
að framleiða fljótandi vetni sem
notað væri í stað olíu og jarðgass.
Tæknin til þess er raunar ekki
markaðshæf í dag en gæti orðið
það fljótlega ef/þegar efnahags-
legar forsendur slíkrar vetnis-
notkunar verða fyrir hendi.
Myndin sýnir eina alveg ótví-
ræða niðurstöðu: Með engu öðiu
móti geta Islendingar lagt stærri
skerf af mörkum til að draga úr
losun á koltvísýringi íheiminum en
með því að hýsa hér á landi raf-
orkufrekan iðnað sem ella þyrfti að
setja niður þar sem vinna þyrfti
raforkuna til hans úr eldsneyti úr
jörðu. Með engu öðru móti getum
við stuðlað betur að því að
Golfstraumurinn breytist ekki.
Af þessari niðurstöðu leiðir auð-
vitað ekki sjálfkrafa að íslensku
orkulindirnar skuli nýttar með
þessum hætti - eða að þær skuli
nýttar yfirleitt. En hún er mikil-
vægt innlegg í umræðuna um um-
hverfísáhrif vatnsaflsvirkjana á
íslandi. Umhverfisáhrif virkjana á
Islandi eru nefnilega ekki þau ein
að kaffæra Eyjabakka og neðri
hluta Þjórsárvera. Vatnsaflsvirkj-
anir, á Islandi og um allan heim,
stuðla líka að því að draga úr
loftslagsbreytingum af manna-
völdum og þeim hættum sem af
þeim geta stafað. Nauðsynlegt er
að muna líka eftir því. Neikvæðu
áhrifin á Islandi eru sama eðlis og
neikvæð áhrif vatnsaflsvirkjana
um allan heim. Við getum því ekki
vænst þess að önnur vatnsorku-
lönd verði viljugri en við til að
taka við raforkufrekum iðnaði sem
við viljum ekki hýsa. Þau hafa líka
sín Þjórsái-ver og sína Eyjabakka
að sjá eftir. í þessum löndum þarf
auk þess víða að flytja fólk brott
af svæðum sem fara undir vatn. Á
Islandi eru það gæsir, en ekki
fólk, sem þurfa að færa sig.
Akvörðun okkar í þessu efni
mun endurspegla mat okkar á því
hvort vegur þyngra: Neikvæð áhrif
virkjana á takmörkuðum svæðum í
óbyggðum Islands, á landi sem er
vel innan við 10% af miðhálendinu,
eða jákvæð áhrif þeirra í þá átt að
draga úr hugsanlegum skaðlegum
áhrifum loftslagsbreytinga __ á
Golfstrauminn - lífæð byggðar á Is-
landi. Á tímum þeirrar hnattrænu
hugsunar sem Borghildur minnist
á í grein sinni verður áreiðanlega
eftir því tekið annars staðar hver
ákvörðun okkar verður. Jafnvel
munu ýmsir telja að ákvörðunin
varði þá líka. I því felst einmitt sú
hnattræna hugsun sem hún bendir
á.
Það er vissulega rétt sem Hjör-
leifur GuttoiTnsson segir í grein
þeirri sem vikið var að í upphafi
þessa máls, að loftslagsbreytingar
af mannavöldum era slíkt alvöru-
mál að okkur Islendingum ber sið-
ferðisleg skylda til að leggja okkar
af mörkum til að hamla gegn þeim.
Það er líka rétt hjá honum að þar
verða minni hagsmunir að víkja
fyrir því sem meira máli skiptir,
byggt á víðtæku og vitrænu mati.
Spurningin er þá: Hvaða hagsmun-
ir eru hinir meiri í þessu efni, þeir
sem eiga að ráða, og hvaða hags-
munir era hinir minni, þeir sem
eiga að víkja? Og einnig: Leggur
gjafmildi forsjónarinnar við okkur
á hreinar og endurnýjanlegar
orkulindir okkur einhverjar sið-
ferðilegar skyldur á herðar í þessu
efni?
Eg læt þér, lesandi góður, eftir
að svara þeim spurningum fyrir
þig-
Heimildir:
1. WEC Commission 1993
Energy for Tomorrow’s World.
Kogan Page, London & St. Mart-
in’s Press, New York.
2. BJORNSSON, Jakob et al.
1998 The Potential Role of
Geothermal Energy and Hy-
dropower in the World Energy
Scenario in Year 2020. Erindi lagt
fram af átta íslenskum höfundum
á 17. þingi Alþjóða orkuráðsins í
Houston í Texas í september 1998.
3. World Energy Council 1998
Survey of Energy Resources 1998.
18 Edition. World Energy
Council, London.
Höfundur er fyrrvernndi
orkumáliistjóri.
Jólagetraun
Máls og
menningar
DREGIÐ var í jólagetraun Máls og
menningar þann 17. desember sl.
Eftirfai-andi vinningshafai- voru
dregnir úr pottinum, samkvæmt
fréttatilkynningu Máls og menning-
ar:
Heimsatlas Máls og menningar:
Jóhann R. Kristjánsson, Hléskógum
13, 700 Egilsstöðum, Torfhildur
Stefánsdóttii-, Vestursíðu 6C, 603
Akureyri, Laufey Steinsdóttir,
Dúfnahólum 6,111 Reykjavík, Marta
Sigtryggsdóttir, Smáragrund 7, 550
Sauðárkróki og Þóra Hrafnsdóttir,
Hjarðarhaga 13,107 Reykjavík.
Saga listarinnar: Sigríður S. Júlí-
usdóttir, Hringbraut 84, 107 Reykja-
vík, María Jóhannsdóttir, Þingvalla-
stræti 27, 600 _ Akureyri, Margrét
Björnsdóttir, Álfheimum 48, 104
Reykjavík, Magnús Elvar Jónsson,
Kveldúlfsgötu 18, 310 Borgames og
María Kristín Gunnarsdóttir, Vætta-
borgum 8G, 112 Reykjavík. Eddu-
kvæði: Ragnheidur Diljá Hrafnkels-
dóttir, Sólvöllum 18, 760 Breiðdals-
vík, Heba Júlíusdóttú, Nóatúni 31,
105 Reykjavík, Heiður Hörn Hjart-
ardóttir, Bjai-gi, 310 Borgarnesi,
Sigurlína Björnsdóttir, Álftamýi-i 18,
108 Reykjavík og Eyjólfur Hjartar-
son, pósthólf 8984,128 Reykjavík.
Sjávai-nytjar við Island: Margrét
Jóna Jónsdóttir, Öldugranda 1, 107
Reykjavík, Þröstur Bjarnason,
Hólmgarði 15, 108 Reykjavík, Þuríð-
ur Sigurjónsdóttú, Vatnsnesvegi 30,
230 Kefiavík, Þorvaldur Kristleifs-
son, Klappastíg 8, 245 Sandgerði og
Bjarnveig Ingvadóttir, Hjai-ðarslóð
6C, 620 Dalvík.
Goðsagnir heimsins: Hallfríður
Frímannsdóttú, Sólheimum 14, 104
Reykjavík, Guðmundur A. Guð-
mundsson, Blöndubakka 20, 109
Reykjavík, Sai’a Lind og Hrefna Dís
Brynjólfsdætur, Viðarási 77, 110
Reykjavík, Hilmar Þ. Eysteinsson,
Skúlagötu 64, 105 Reykjavík og
Torfi Sigurðsson, Víðihlíð 33, 105
Reykjavík.
Vinningar hafa þegar verið sendir
vinningshöfum og þakkai’ Mál og
menning þeim fjölmörgu sem tóku
þátt í getrauninni, segii’ í fréttatil-
kynningu.
-----------------
Fræðslufundur
um börn og áföll
RAUÐI kross Islands gengst fyrir
fræðslufundi um viðbrögð barna við
áföllum, sorgarviðbrögð barna og
stuðning við börn í sorg og í kjölfar
áfalla. Fundurinn verður haldinn í
Efstaleiti 9 kl. 20-22 mánudaginn 11.
janúar.
Fundurinn er ætlaður leiðbeinend-
um í skyndihjálp og sálrænni skyndi-
hjálp og raunar öllum almenningi.
Aðgangseyrir er 300 kr. fyrir leið-
beinendui’ en 700 kr. fyrir aðra.
Fyrirlesari er Mai’grét Blöndal
hjúkrunarfræðingur og leiðbeinandi
í sálrænni skyndihjálp. Hún vinnur
við fræðslu og forvarnarverkefni á
slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur
og við hjúkrun á gjörgæsludeild
Landspítalans þar sem hún hefur
öðlast mikla reynslu í stuðningi við
fjölskyldur bama.
------♦-♦-♦----
Skíðasvæði
Siglfírðinga
opið
SKÍÐASVÆÐI Siglfirðinga í
Skarðadal verður opið um helgina
frá kl. 11-16 laugardag og sunnu-
dag.
Á skíðasvæðinu er nægur snjór
og gott færi. Göngubraut fyrir al-
menning verður troðin við Iþrótta-
miðstöðina að Hóli.