Morgunblaðið - 09.01.1999, Blaðsíða 53

I
MORGUNBLAÐIÐ
LAUGARDAGUR 9. JANÚAR 1999 ðo^
Stórbúið Skarð hefur sett mikinn
svip á margar samtíðir, þar er reisn
og höfðingsskapur, þar er hlýtt við-
mót og gestrisni, þar er dugnaður
og ósérhlífni. Eg votta Dóru í
Skarði, börnum þeirra Guðna og af-
komendum öllum djúpa samúð.
Fátt stendur jafn óhagganlegt og
vinátta og traust. Megi minningin
um Guðna í Skarði fylgja okkur inn
í nið nýrrar aldar og vera hvatning
til góðra verka. Megi góður Guð
fylgja Guðna að gæðingum grös-
ugra valla eilífðarinnar. Handtak
hans er hoi’fið en hlý minning lifir.
Guðni var enginn hvunndagsmaður,
það er mikill söknuður að Guðna í
Skarði, bæði sem vini og héraðs-
höfðingja.
Árni Johnsen.
Endurminningin merlar æ
í mánasilfri hvad sem var.
Yfir hið liðna bregður blæ
blikandi fjarlægðar.
(Gr.T.)
I dag kveð ég vin minn, Guðna
Kristinsson, bónda og fyrrum
hreppstjóra í Skarði á Landi. Guðni
í Skarði, eins og hann var jafnan
nafnkenndur, er fyrir löngu orðinn
þjóðkunnur vegna stórbrotinna bú-
skaparhátta sinna og margvíslegra
afreka á sviði hestamennsku, sem
hann og fjölskylda hans hafa sam-
eiginlega unnið um áratuga skeið.
Guðni er ekki síður þekktur fyrir
afskipti sín af félagsmálum, en
hann var snemma kjörinn til for-
ystu í heimabyggð sinni, þar sem
hann naut trausts og virðingar,
enda bar hann hag síns sveitarfé-
lags mjög fyrir brjósti og vann að
hagsmunum þess af heilum hug alla
tíð. Stjómmál á landsvísu voru hon-
um einnig hugleikin, hann var sjálf-
stæðismaður í bestu merkingu þess
orðs og var ófeiminn við að láta í
sér heyra ef honum féllu ekki að-
gerðir forystunnar. Guðni var
kirkjuhaldari Skarðskirkju alla sína
búskapartíð og vann það starf með
stakri trúmennsku og virðuleik,
enda mikill trúmaður þótt hann
rækti sína trú í kyrrþey eins og títt
er um okkur Islendinga. En ef til
vill mun þó orðstír Guðna í Skarði
lengst lifa fyrir hans sérstæða og
einlæga persónuleika, hjartahlýju
og höfðingslund, sem allir hrifust
af, sem honum kynntust, og gerði
hann að aufúsugesti á öllum mann-
fundum. Hann bar með sér heiðan
og hressandi andblæ, var hispurs-
laus í tali við háa sem lága og í sam-
vistum við hann fengu allir að njóta
sín. Guðni hafði mjög næman skiln-
ing á viðskiptum og þótt hans hlut-
skipti yrði að stunda hefðbundinn
búskap í sveit, með góðum árangri,
hefði hann ekki síður getað orðið
afreksmaður á sviði viðskiptalífsins.
„En enginn slítur þau bönd, sem
hann er bundinn heimahögum sín-
um“ segir Jón úr Vör í einu kvæða
sinna, og þau orð sönnuðust á
Guðna í Skarði. Hann var alinn upp
á menningarheimili íslensks
bændasamfélags, þar sem hann tók
í arf eiginleika góðra og vandaðra
foreldra og mótaðist af samfélagi
fólks, sem mann fram af manni
hafði háð harða og oft tvísýna bar-
áttu við óvægin náttúruöfl, þar sem
Hekla gamla lék landið löngum
grátt en gaf þó umhverfi sínu um
leið tign og glæsileika. Það fólk
hafði fyrir löngu orðið hluti af
þessu umhverfi og ræktað með sér
samskiptasiði, sem bera þann
menningarblæ, sem undirritaður
finnur einna helst hjá þeim, sem
lifa og starfa í návígi við náttúruöfl-
in og eiga gjaman allt sitt undir
þeim. Aðalsmerki Guðna í Skarði
var einmitt þessi arfleifð, ekki til-
lærð menning, heldur menning
hjartans, sem gerir sér ekki
mannamun og á sér engar bóklegar
forskriftir. Þar eru lykilorðin um-
burðai-lyndi, hjálpsemi, gestrisni og
skilningur á högum annarra. Slíkan
mann var gott að eiga að vini og
blanda geði við á góðum stundum,
sem nú verða ekki fleiri. „Það
stendur enginn lengur en hann er
studdur" segir gamalt máltæki og
svo sannarlega naut Guðni alla tíð
stuðnings sinnar mikilhæfu eigin-
konu, Sigríðar Theodóru Sæ-
mundsdóttur. Saman sköpuðu þau,
ásamt fjölskyldu sinni, þann anda
velvildar, höfðingsskapar og gest-
risni, sem einkennir heimilið í
Skarði og hefur borið hróður þess
innanlands sem utan. Ég kveð með
söknuði góðan dreng, sem nú hefur
lagt upp í sína hinstu för og þakka
gömul og góð kynni.
Ég heyri álengdar hófadyninn.
Ég horfi langt á eftir þér
og bjart er alltaf, um besta vininn
og blítt er nafn hans á vörum mér.
(D. St.)
Ég og fjölskylda mín vottum að-
standendum dýpstu samúð.
Finnbogi Eyjólfsson.
Rangárþing grætur og fjölskyld-
an. Ættarmótin verða ekki söm eða
mannfagnaðir hestamanna. Sorgin
knýr dyra. Eyjólfur í Hvammi og
tveir elstu synir hans, Kristinn og
Agúst, síðan mamma og áður Há-
kon og Einar, allt á rúmu ári. Lengi
skal manninn reyna og fjölskyld-
una. En gagnvart drottni, erum við
ekkert. Við leyfum okkur ekki að
spyi-ja, en lútum vilja hans. Honum
fæddust vér og í hans náðarfaðm
förum við öll að lokum. Hvort sem
við lifum eða deyjum, enim við
hendi almáttugs guðs.
Guðni var allt sem prýtt getur
besta frænda og vin. Umhyggju-
samur, uppörvandi, tillitssamur,
tryggur og voldugur. Stundum
hringdi hann. „Frétti ég rétt að þú
værir austanfjalls án þess að heim-
sækja frænda þinn? Til hvers eru
vinir eiginlega að þínu mati?“ Svona
yfirsjón þýddi auðvitað margra
daga bæjarflakk, hestamót og unað
heima í Skarði.
Guðni bar svipmót síns fræga og
mikilfenglega héraðs. Stærsti bóndi
landsins og hin undurfógru bláu
augu og miklar augabrýr voru sí-
vakandi og alltaf til í tuskið. Nokk-
uð háði honum, að á unga aldri var
honum vart hugað líf í veikindum,
og gat skollans mjöðmin stundum
verið grábölvuð eða að tungan
fylgdi ekki alveg móðnum í mestu
yfirferðinni. Þá setti hann bara
þumalfingurinn við neðrivörina,
yppti öxlum og auga glóðu. Þetta
merki var álíka þýðingarmikið fyrir
viðstadda, eins og þegar Nelson
flotaforingi setti kíkinn við leppinn
og sá ekld uppgjafarmerkið. Guðni
var alltaf í stuði.
Hreppstjóri Landmanna hafði
sína háttu og meiningar. Fegurð
sveitarinnar var honum nánast trú-
arbrögð og ást, enda er vægast sagt
víða hægt, að taka andköf þar um
slóðir. Síðsumar sérstaklega drýpur
höfgi af hverjum reit og við beygj-
una neðan Skarðsfjalls fyllir Hekla
skyndilega allt útsýni. Við fyrstu
upplifun eru áhrifin eins og á skóla-
balli forðum, að fá fallegustu döm-
una í dansinn, sem maður einmitt
kunni.
„Héma stoppum við“ sagði Guðni
um miðja nótt eftir hestamót og fór
út. „Aktu nú hægt og fylgstu með“.
Fjallið eina leið fram hjá vinstra
megin, hraunið hægra megin og
eldfjallið nálgaðist. Skyndilega
víkkaði allt útsýnið í víðan dal með
Skarðið eins og ævintýrahöll í miðj-
unni. „Mikið á ég gott“, sagði yfir-
valdið, „og svo er hún Dóra mín
með heitt á könnunni heima“. Sig-
ríður Theódóra, ást hans og gyðja,
var reyndar með heitar pönnukökur
líka.
Guðni þekkti alla og allir voru
vinir hans. Skarð er í þjóðbraut og
þangað áttu margir erindi.
„Hreppi“ líka einstaklega áhuga-
samur um þjóðmál, búskap, við-
skipti, afurðir, félagsmál, alltaf til í
hestakaup og stoltur meðhjálpari
Skarðskirkju. Vinahópurinn var
einstakur, Ingólfur á Hellu, Geir
Hallgrímsson, Sigurjón í Raftholti,
Vigdís Finnbogadóttir, Jón Baldvin
Hannibalsson, Steinþór Gestsson,
sr. Emil Björnsson, Pétur á Egils-
stöðum, Sigfinnur í Stórulág, þor-
kell á Laugavatni, Sveinn Guð-
mundsson og Ómar Ragnarsson,
svo aðeins nokkrir séu nefndir af
þjóðkunnum mönnum, sem Guðni
leit á sem persónulega einkavini
sína.
MINNINGAR
Starfsfólk Landsvirkjunar og
verktakar við virkjanaframkvæmd-
ir á hálendinu voru t.d. allir meira
eða minna til heimilis í Skarði, þeg-
ar mest gekk á og bílar Landsvirkj-
unar allir á L-númerum. Einar
„High“ heilsaði alltaf uppá Guðna á
hestamótum og Halldór Eyjólfs sá
um fánaborgina á Landréttum.
Fjöldi barna ólst upp í Skarði við
sveitastörf og allir telja það merki-
legast við veru sína þar, að þeir
fundu engan mun á sjálfum sér, sem
aðkomubami, og sjálfri fjölskyld-
unni. í Skarði eru einfaldlega allir
ein stór fjölskylda. Guðni og Dóra
studdu líka persónulega fjölda
bama og einstaklinga, þótt þau
væru fyrir löngu hætt að vera í sveit
hjá þeim. Margir komu undir sig
fótunum í lífinu með góðu orði einu
saman frá Guðna og Dóru.
Búrfell var vígt og Hekla gaus.
Fjallferð framundan. Skrínur og
kistur fullar af mat. Riðið í einum
rykk inní Laugar, - 80 km. Allt úr-
tökugæðingar og þrír skoskir fjár-
hundar með í ferð. Valur, Snati og
Kátur. Ég kominn uppí koju með
hundana inní Laugum. Væri ekki
rétt að kíkja í skrínurnar. Hangi-
kjötslæri, stórsteikur, nýjar kart-
öflur, flatbraut og smjör. Hundarn-
ir dingluðu skottinu. Hangikjötið
og steikurnar skornar ofaní
hundana, ég nagaði beinin. „Ég
gæti grátið“, sagði stórbóndi af
Rangárvöllum. „Hundarnir fá betri
mat hjá þér heldur en ég fékk
nokkurntíma fram yfir fermingu,"
tók góðbóndi úr Holtunum undir.
Snjóáhlaup, vitlaust veður og allir
smalarnir komnir uppá fjöll að
bjarga kindunum. Ég settur yfir
safnið, - fór nánast einn með það
ásamt hundunum frá Helli niður í
Sölvahraun. „Aidrei skulu þessir
hundar þínir fá of góðan mat,“
hljómaði nú kórinn í Áfangagili.
„Húsbændurnir í Skarði kunna að
nesta á fjallið," sagði ég og lék mér
við hundana.
Sr. Emil Björnsson, fréttastjóri
Sjónvarpsins, orti eitt sinn um
Guðna:
Guðni í Skarði gætir hjarðar sinnar,
ellefu hundruð ær á beit,
úrvalsfé í sinni sveiL
Otal griph' eru þar í fjósi,
hundnið kúa. - Hrossa stóð,
hátt er ris á vorri þjóð.
Stórbændur hafa yndi af búfé og
ekki síður að geta sagst eiga það.
Allir hafa eitthvað. Stjómmálamenn
tala um fylgið og tenórarnir háa C-
ið. Guðni gat nánast einn íslendinga
farið um heilan hundraðshluta af
landinu, frá Jökulgili í austri og nið-
ur í mið Holt, og ef hann sá kind, þá
gat hann sagt: „Þessi er örugglega
frá mér“. „Mestu framfarir í sauð-
fjárrækt á íslandi, undanfarna ára-
tugi, eru í Landsveitinni," sagði
Hjalti Gestsson, ráðunautur í
Landréttum, í haust.
„Það er gott að eiga hjá góðum“,
segir máltækið og alltaf verður
þjóðarauðurinn best geymdur hjá
göfugmönnum. „Afi þinn sagði
bændunum að leysa hnútana af
böggunum, en skera þá ekki, þegar
þeir lögðu ullina sína inn í
Tryggvaskála," sagði yfírvaldið,
þegar Fellsmúli kom í ljós austan
Skarðsfjalls. „Hann fæddist hér.
Gékk einn og sjálfur, sem ungur
fjallamaður á Landmannaafrétti,
upp með Tungnaá inní Jökulheima í
Vatnajökli, þegar margir þorðu
nánast ekki útá bæjarhelluna fyrir
útilegumanna hræðslu. - Farðu svo
uppá Skarðsfjall á morgun og
finndu naglbítinn, sem þú tapaðir,
ég fann fyrir þig beislið af þeim
brúna á Skagafjarðarafrétti, sem þú
týndir fyrir norðan. Það verður
enginn ríkur af draslaragangi."
Guðni kenndi mér, að það stæði
enginn lengur, en hann væri studd-
ur. Hann var einlægur trúmaður,
mótaður í harðri lífsbaráttu upp-
sveitarbóndans, veikindum á unga
aldri og leið best, þegar hann gerði
öðrum gott. Samt var alltaf stutt í
létta Iund og kímni. „Reyndu nú að
rétta úr þér, þegar þú ríður fram
hjá þessum bæ þarna, svo það sjá-
ist, að þú ert á hesti frá Skarði."
Bljúgur, konungslundaður, sívak-
andi búhöldur, örlátur, skarp-
skyggn, næmur á tilfinningar ann-
arra, mátulega kærulaus, fyndinn
og umfram allt, - yndislegur. Síð-
asti hestakaupahesturinn alltaf
besti hestur á Islandi. Besti frændi
og vinur. Leiðtogi í Iífsins ólgusjó.
Margt, sem mér er svo kært
vaknar í minningunni um Guðna.
Mamma, amma, Gunna í Ingólfi,
Eyjólfur, Kristinn, frændfólkið í
sveitinni, einstaklingar og atburðir,
ættai-mót, hestamót, réttir og hátíð-
ir í Brúarlundi. Nú verður hann
lagður til hinstu hvíldar í eldvígðri
hátign Landsveitarinnar. „Reyndu
ekki að teyma á honum, þegar þú
kemur uppúr vaðinu á þjórsá. Gefðu
honum lausan tauminn, hann fer
sjálfur, hestarnir rata heim.“
Ég votta Dóru minni, Kristni og
Helgu Fjólu, tengdabömum, barna-
bömum og barnabarnabörnunum
mína dýpstu samúð, sem og ætt-
ingjum öllum, sveitungum, vinum
og félögum. Guð ástar og eilífs kær-
leika taki Guðna minn sér að hjarta
og veiti honum sinn frið.
Guðlaugur Tryggvi Karlsson.
Vinur okkar stórbóndinn og
sveitarhöfðinginn Guðni Kristins^
son í Skarði Landsveit er allur. í
hans tíð væ-ð Skarð eitt af mestu
stórbýlum íslands enda hafði Guðni
næmt auga fyrir öllum búskap og
öllu því sem gætt var lífi og fegurð í
náttúrunni. Hann hafði einstaklega
næmt auga fyrir hestum og kindum
og var af mörgum talinn fremstur
meðal hestamanna. Guðni var höfð-
ingi heim að sækja, leysti vanda
þeirra sem leituðu til hans með
glöðu geði og var sannkallaður vin-
ur vina sinna. Við höfum orðið
þeirrar gæfu aðnjótandi að vera í
nánum samskiptum við Guðna og
fjölskyldu hans í tugi ára. Skarð var
annað heimili fyrir drengina okkar
sem voru þar öllum stundum sem
færi gafst hvort sem var í sumax--,
jóla- eða páskafi-íum. Árið 1990 eft-
irlét Guðni okkur okkar eigin sælu-
reit í Skarðslandi þar sem við reist-
um sumarhús og dveljum við þar í
okkar frístundum í nánum tengslum
við Skarðsfjölskylduna. Guðni var
mikill fjölskyldumaður, fjölskyldan
átti að standa saman í blíðu og
stríðu og vera í nánum tengslum,
honum fannst það t.d. mikill óþarfi
þegar 2 af drengjunum okkar fóru
utan til náms og „voru þá svo fjarri
fjölskyldunni". Tengdaforeldrana
tók Guðni upp á sína arma og síð-
ustu árin sem tengdafaðir hans var
á lífi bjó hann í góðu yfirlæti í
Skarði og vildi hvergi annars staðar
vera. Guðni hafði einstakt lag á að
láta fólki líða vel í návist sinni.
Hann sparaði ekki lofsyi'ðin ef svo
bar við og fengum við oft að heyra
,ja þeir eru myndarlegir drengirnir
hennar Möggu hans Jóns“. Að
Guðna er mikil eftirsjá, hann var
vinur í raun og eigum við honum
mikið að þakka bæði fyrir okkar
hönd og ekld síst fyrir það sem
hann var drengjunum okkar. Með
þessum fátæklegu orðum kveðjum
við góðan mann. Mann sem við bár-
um mikla virðingu fyrir og mann
sem við munum ætíð minnast með
söknuði. Við biðjum guð að styrkja
Dóru og fjölskyldu í þeirra miklu
sorg. Eftirfarandi ljóð Sigurðar
Breiðfjörð fylgi vini okkar.
Dagsins runnu djásnin góð
dýr um hallir vinda.
Morgunsunnu blessað blóð
blæddi á fjalla tinda.
Dýrinvíðavaknaðfá,
varpa hýði nætur.
Grænar hlíðar glóir á,
grösin skriða á fætur.
Hreiðrum ganga fuglar frá,
flökta um dranga bjarga,
sólarvangasyngjahjá
sálma langa og marga.
Margrét Sæmundsdóttir og
Jón Marvin Guðmundsson.
Því get ég kvatt mín gömlu fóðurtún,
án geigs og trega, þegar yfir lýkur
að hugur leitar hærra fjallsins biún
og heitur blærinn vanga mína strýkur.
í lofti blika ljóssins helgu vé
og lýsa mér og vinum mínum öllum.
Um himindjúpin horfí ég og sé
að hillir uppi land með hvítum fjöllum.
Þannig kveður F agraskógai^
skáldið í uppáhaldsljóði.
A sumarkvöldi fyrir meira en
hálfri öld kom ég í fyrsta sinni að
Skarði í Landsveit. Síðdegis þennan
dag hafði vei’ið haldið manntalsþing
í gamla þinghúsinu, sem var nánast
sambyggt við þávei-andi íbúðarhús.
Þai’na sá ég í fyrsta sinn mai’ga af
eldi’i bændum sveitainnnar. Þetta
vox-u menn gamla skólans. Það fór
ekki fi’amhjá mér að það ríkti ein-
stakur notalegur andi í þessu sam-
félagi. Velvild, hlýja og heiðarleiki,
sem nánai’i kynni staðfestu. Gömlu
bændui’nir hafa kvatt, en fornar
dyggðir Landmanna era rótfastar í
sveitinni og höfuðborginni. Trölla-
tryggð og velvilji hefur mér þótt
einkenna sveitungana. Búskapar-
hættir um miðja öldina vora sam-
bland af gömlum tíma og nýjum.
Rafvæðing var ekki komin í sveit-
ina, en ljósavél gekk með þungum
reglulegum takti í hjalli vestan við
bæinn í Skarði. Willys-jeppi nýr
stóð í hlaðinu og græn Deutz-drátt-
arvél í hlaðvarpanum eins og boð-
beri nýrra tíma í búskaparháttum.
Fallegt orgel mætti augum við inn-
ganginn í íbúðarhúsið.
Skarð var að fornu mesta bújörð í
Landsveit, það er óbreytt. Þar er<
gamall og sífellt nýr rausnargarður.
Þar komu menn jafnan þegar haldið
var inn í fjalladýrðina og aftur þeg-
ar komið var í byggð. Sá er þetta
skrifar var þar eitt sinn staddur á
sumardegi þegar þrír tugir manna
neyttu máltíðar auk heimamanna
flest ókunnugt fólk, sem ekki var
látið opna buddu. í Skarði hefur
alltaf þurft að hafa stóra potta og
stórar kaffikönnur - gömul og ný
gestrisni fylgir höfuðbólinu.
Kristinn bóndi í Skarði var un^.
langt árabil leiðsögumaður inn í
fjalladýrðina, meðan enn var farið á
hestum að Fjallabaki og óbyggðina í
norðri. Orð fór af honum, sem
traustum, fróðum og skemmtilegum
ferðamanni. Ki’istinn var eins og
fæddur til að stjórna, í senn ákveðin
og hlýr, og allir sem hann þekktu
bára fyrir honum virðingu. Eigin-
kona hans, Sigríður Einarsdóttir,
var ljósmóðir þekkt af skörangs-
skap, rausn og velvilja. Þessi hjón
voru prýði sveitar sinnar og héraðs.
Islenskur málsháttur segir:
„Sjaldan fellur eplið langt frá eik-
inni.“ Guðni í Skarði erfði hina góðu
mannkosti foreldranna. Öllum sem
honum kynntust var hlýtt til hans. í
Landsveitinni gegndi hann auk-
hreppstjórastarfsins, margháttuð-
um félagsmálastörfum, sat um ái’a-
tugi í sveitarstjórn, var kirkjuhald-
ari og bar einlæga virðingu fyrir
kirkju sinni og kristindómi. Óll störf
leysti Guðni vel og samviskusam-
lega af hendi. Umhirða um kirkju-
garðinn og Guðshúsið í Skarði var
og er sæmd fyrir sveitina. Hvergi
hef ég séð feguxra handbragð á
hleðslu hraungrýtis, en umhverfis
graíreitinn.
Við hlið Guðna í Skarði hefur í
hálfan fimmta áratug staðið merk
og traust kona, Sigríður Theódóra
Sæmundsdóttir. Dóra í Skarði, eins •
og hún er nefnd í daglegu tali er _
eins og fædd í samfélag þar sem
hönd styður hendi í blíðu og stríðu.
Allstaðar til hjálpar, allstaðar til
góðs. Það er ekki öllum gefið að
taka við góðu búi og halda í horfínu,
hvað þá að láta mörg strá vaxa þar
sem eitt var áður og bústofninn
margfaldast, byggja um leið af hin-
um mesta stórhug fyrir fólk og bú-
stofn.
I aldarfjórðung hefur verið fé-
lagsbú í Skarði. Með Dóru og
Guðna hefur Kristinn sonur þeirra
búið og Fjóla tengdadóttir. Mann-
dóms fólk, sem hefur glöggt auga«
fyrir öllum búfénaði og ræktun
hans. Húsráðendur í Skarði eru
þekktir fyrir að vilja leysa allra
vanda. Fyrir fáum áram var sá er
þetta skrifar staddur í Skarði á síð-
kvöldi, þar var þá gestkomandi ung
húsfreyja úr næsta nágrenni, sem
fékk þarna upphringingu frá Land-
spítalanum, að hún ætti að komír
SJÁ NÆSTU SÍÐU