Morgunblaðið - 08.01.2000, Qupperneq 46

46 LAUGARDAGUR 8. JANÚAR 2000
MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
Umhverfismál í aldarlok
ÁRAMÓT eru tími uppgjörs og
nú er síðasta ár 20. aldarinnar
runnið upp. Hugtakið umhverfis-
mál var ekki einu sinni til um miðja
öldina og öll sú nýja sýn sem því
tengist er síðar til komin. Náttúru-
vernd og glima við staðbundna
jarðvegs- og gróðureyðingu hafði
vissulega verið á dagskrá frá því
um miðja 19. öld en það er fyrst í
tíð núlifandi kynslóða að menn átta
sig á að mannleg umsvif eru farin
að hafa áhrif á umhverfi jarðarbúa.
Efnamengunin og geimferðirnar á
6. tug aldarinnar opnuðu mönnum
nýja sýn. Frá þeim tíma hafa um-
hverfismál verið alþjóðlegt við-
fangsefni og að margra mati mál
mála. Rætur umhverfisbreytinga af
mannavöldum liggja víða, í allri
efnahagsstarfsemi með vaxandi
orkunotkun, félagslegum þáttum
eins og fólksfjölgun og nú hafa
bæst við erfðabreyt-
ingar og áhrif upplýs-
ingatækni.
Sameinuðu þjóðirn-
ar hafa allt frá Stokk-
hólmsráðstefnunni
1972 haft forgöngu um
alþjóðlega greiningu
umhverfisvandans og
leit að lausnum. Starf
Brundtland-nefndar-
innar fæddi af sér
hugtakið sjálfbær þró-
un og Ríó-ráðstefnan
1992 markaði síðan
það ferli sem í aðalat-
riðum hefur verið Hjörleifur
fylgt til þessa dags. Guttormsson
Umhverfishorfur
árið 2000
Umhverfisstofnun Sameinuðu
þjóðanna (UNEP), sem varð til eft-
ir Stokkhólmsráð-
stefnuna, hefur nýlega
gefið út viðamikla
skýrslu sem ber á
ensku heitið Global
environment outlook
2000 (GEO-2000) og
sem kalla mætti á ís-
lensku Umhverfis-
horfur árið 2000.
Skýrslan er afrakstur
ferlis sem hófst árið
1995, unnin í sam-
vinnu við kerfi SÞ, 30
umhverfisstofnanir og
850 einstaklinga í öll-
um heimsálfum. Sem
flestir ættu að kynna
sér efni hennar en út-
gefandi er Earthscan. Á síðum
þessa rits klingja margar viðvörun-
arbjöllur en jafnframt er haldið til
haga ávinningum í baráttu fyrir
ÍSLEIVSKT MÁL
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
1039. þáttur
„Eitthvað sem“-plágan
Ég tilgreini fyrst þrjú dæmi frá
viðmælendum í útvarpi og sjón-
varpi: 1) „Þetta er auðvitað eitt-
hvað sem ekki er nógu heppilegt."
2) „Þetta er eitthvað sem ég hef
aldrei heyrt áður.“ 3) „Þetta er
eitthvað sem gengur ótrúlega vel.“
Engin þessara málsgreina er
boðleg, og sameiginlegt með þeim
öllum er þarfleysi og lýti orðanna
„eitthvað sem“. Alstaðar í þessum
málsgreinum má sleppa „eitthvað
sem“: 1) Þetta er auðvitað ekki
nógu heppilegt. 2) Ég hef aldrei
heyrt þetta áður. 3) Þetta gengur
ótrúlega vel.
Mér finnst að þessi málgalli hafi
vaðið yfir okkur á ótrúlega
skömmum tíma og ótrúlega marg-
ir tekið hann upp. Ég heiti á fólk
að láta ekki þetta kauðalega málf-
ar heyrast í tali né sjást á prenti.
Augljóst er hvaðan spillingin er
komin, á dönsku „noget som“ og á
ensku „something which“. Þegar
slíkt og þvílíkt dynur á okkur,
verðum við að standa fastari fyrir.
Við eigum ekki að vera þekkt fyrir
að apa eftir öðrum orð sem merkja
ekki neitt.
★
Fyrir nokkrum árum var þátt-
urinn undirlagður af lærðu lesmáli
um hvað það merkti, ef sagt væri
að eitthvað væri helmingi meira en
50. Þetta er að vísu merkilegt mál-
efni, en þá hét ég því með sjálfum
mér að fjalla ekki um þetta þó
nokkur næstu árin. Tíminn er ekki
liðinn. Einn af þeim sem fyrir
barðinu á mér verða vegna þessa
er ungur og kurteis maður, Geir
Þórarinn Þórarinsson, nemandi í
heimspeki og fomfræði. Frá hon-
um hef ég fengið mjög vandað og
lært bréf um þetta efni, en treysti
mér ekki til að hefja aðra orustu
um málið, en vísa í bili í þætti 635
(regla Svavars Armannssonar) og
837, 843 og 844, bréf próf. Þor-
bjarnar Karlssonar og próf. Bald-
urs Jónssonar. En með því að
bréfritari vandar mjög mál sitt, vil
ég gera honum nokkra úrlausn og
birta lokakafla bréfsins, enda vik-
ur hann þar að fleiri efnum. G.Þ.Þ.
segir:
„I þessu tilviki er því um að
ræða þrjár leiðir til að tjá ákveðna
hugsun. Einungis ein er rétt í rök-
legum skilningi. Hún styðst hins
vegar ekki við neina málvenju og
heyrist svo að segja aldrei. Hinar
tvær eru „réttar" að svo miklu
leyti sem þær styðjast við mál-
venju en standast þó ekki stærð-
fræðilega. Sú er nefnilega tilhneig-
ingin hjá okkur íslendingum að
skilgreina málvillu útfrá málvenj-
um frekar en útfrá málkerfinu.
Það er tildæmis ekki rangt, mál-
kerfislega séð, að segja „mig
hlakkar til“ þó við freistumst oft til
að segja það vera rangt og vísum í
málvenju. Ef til vill mun þessi tals-
máti að endingu útrýma þeim sem
í dag telst „réttur" og ný málvenja
verða til þar sem sögnin „að
hlakka" er ópersónuleg sögn. Þá
mun „ég hlakka til“ teljast forn-
eskjulegt mál, ef ekki beinlínis
„rangt“. En „rétt“ og „rangt“ eiga
varla við um tungumálið. Það
varðar miklu frekar fegurðarskyn
manna og í dag særir það óneitan-
lega fegurðarskyn margra að
segja „mig hlakkar til“. Ég hef
ekkert á móti því að hver og einn
geri það upp við sig hvernig sá
hinn sami vill tjá það á hvaða hátt
100 er afstætt við 50. Sjálfur kýs
ég að tala eins röklegt mál og unnt
er þegar afstæði talna og annað
þess háttar á í hlut. Fegurðarskyn
annarra kann að bjóða þeim að
segja að 100 sé helmingi meira en
50 - en í ströngum skilningi er það
ekki, og verður aldrei, rétt.“
★
Umsjónarmaður hefur af því
nokkurt samviskubit að taka þess-
um unga manni ekki betur, og
liggur við að hann tauti (að breyttu
breytanda): Grísir gjalda en gömul
svín valda. En í alvöru talað sé ég
ekki betur en bréf Geirs Þ. Þórar-
inssonar eigi fullt erindi inn í
vönduð málfræðitímarit og bendi
honum t.d. á rit samnefnt þessum
þætti, íslenskt mál. Hafi svo
bréfritari bestu þökk fyrir skrif
sitt vandað og gott.
★
Vilfríður vestan kvað:
Á Kristbjarnarvölium frú Karítas
karlpungi sínum leið ekkert þras,
meðan hún bakaði upp sós,
sagði: „Lýs milda ljós
má lesa í kvæði eftir Matthías."
★
Tíningur
1) I Ríkisútvarpinu mátti heyra:
„Voru frumdrög könnunarinnar
kynntar" o.s.frv. Er eitthvað at-
hugavert við þetta? Já, mjög svo.
Tildrög er hvorugskynsorð, og
þau voru kynnt. Þótt orðið könn-
un sé kvenkyns breytir það engu.
Það stendur þarna sem eignar-
fallseinkunn með „tildrög" en um-
sögnin á að laga sig eftir því, enda
er það frumlag setningarinnar.
Villur af því tagi, sem nú var lýst,
eru skuggalega algengar og virð-
ast stafa af skorti á skólakennslu í
málfræði. 2) Gaman var að heyra í
fréttum Ríkisútvarpsins að orðið
grettistak = þungur steinn var
ekki gleymt. Stundum hafa frétta-
menn leiðst í þær ógöngur atTkalla
slíka steina „grjót“ í fleirtölu (þau
grjótin), en það gengur ekki, því
að grjót er safnheiti (nomen col-
lectivum). 3) Ég var að leita í huga
mér að dæmi um það stílbragð
sem kallast úrdráttur (e. under-
statement). Þá kom upp í huga
mér vísa eftir Z (= Sigurð Ivar-
sson), en þar segir: ,AHt hafði hér
þá annan svip, Ólafur gerði út
nokkur skip.“ Þarna er hámarki
Thorsaraveldisins lýst með hóg-
værum orðum til þess að auka
áhrifin. Tökum annað dæmi um
úrdrátt og nú frá Halldóri Lax-
ness. En í Brekkukotsannál segir
frá þvi er sr. Snorri á Húsafelli
sýndi „þjóðkunnum skynsemis-
trúarmanni", Magnúsi Stephen-
sen, niður í „helvíti". Bar þá fyrir
augu hinum hálærða valdamanni
sýnir, „er allfásénar megu teljast,
og voru sumir hlutir í bland heldur
leiðinlegir og næsta óþarfir, svo
fræðimenn hafa skirst við að færa
slíkt í letur.“
★
„Líklega hefur aldrei í sögu
þjóðarinnar verið unnið jafnötul-
lega að því að rækta íslenska
tungu og nú á tímum. Staða tung-
unnar er mun sterkari um þessi
aldamót en hin síðustu. Um það
vitnar margþætt bóka-, tímarita-
og blaðaútgáfa, málræktarstarf og
kennsla í skólum, félagsstarf hvers
konar, íðorðastarf og starfsemi
orðanefnda og íslenskrar mál-
stöðvar. Erlendir sérfræðingar
um stöðu tungumála telja íslensku
standa vel að vígi í alþjóðlegum
samanburði.“
(Björn Bjarnason ráðherra í
Mbl. 1999.)
Auk þess held ég að „kíkingarn-
ar“ séu á pínulitlu undanhaldi. Ég
heyrði í auglýsingahrinu í útvarp-
inu sagt: Líttu inn hvað eftir annað
og það frá fleirum en einum og
fleirum en tveimur.
Og umsjónarmaður ber sína
ábyrgð á því að síðasti þáttur lenti
í nokkurri tíma- og rúmþröng.
Varð hann því ekki eins feyrulaus
og vant er. Lakast var að sík
breyttist í „slík“ og skólameistara
tók á sig greini og varð „skóla-
meistarans". Beðist er velvirðing-
ar á þessu.
Náttúra
Meðferð umhverfísmála
hérlendis, segír Hjör-
leifur Guttormsson,
hefur engan veginn orð-
ið sem skyldi.
betra umhverfi. Meginniðurstaðan
er sú að umhverfi jarðar láti undan
síga á flestum sviðum vegna mann-
legra athafna. Þar kemur annars
vegar til yfirgengileg sóun í neyslu-
samfélögum og hins vegar fólks-
fjölgun, fátækt og eyðing náttúru-
auðlinda. I stað þess að velstæð
ríki þyrftu að verja auknu fjár-
magni til umhverfismála heima fyr-
ir og í þróunaraðstoð blasir víðast
hvar við samdráttur. Núverandi
stefna fær ekki staðist og glapræði
er að bregðast ekki við vandanum.
Stóraukin umhverfisvitun almenn-
ings víða um lönd vekur þó vonir
sem og frumkvæði og virkni áhuga-
manna.
í GEO-2000 er rík áhersla lögð á
að rannsaka þurfi áhrif hnattvæð-
ingar á umhverfi jarðar og náttúru-
auðlindir. Dýpka þurfi alla máls-
meðferð í stjórnkerfum ríkja með
tilliti til áhrifa á umhverfið og
stofnanir sem fjalla um efnahags-
mál ættu að meta með allt öðrum
hætti en hingað til langtímaáhrif
efnahagsþróunar á umhverfið sem
og einstakra aðgerða.
Hnattvæðing á kostnað
umhverfis
Breytingarnar á efnahags- og
fjármálasviði sem nú ganga undir
nafni hnattvæðingar láta enga af-
kima heimsbyggðarinnar ósnortna.
Vegna afnáms flestra hindrana á
vegi fjármagns hafa fjölþjóðafyrir-
tæki styrkt stöðu sína í áður
óþekktum mæli á kostnað ríkis-
stjórna og kjörinna fulltrúa og
jafnhliða hafa glæpahringar á fjár-
málasviði séð sér leik á borði. Sam-
þjöppun fjármagns og samruni fyr-
irtækja með stórauknu atvinnu-
leysi er tímanna tákn og hnatt-
væðingin magnar auðsöfnun fárra
á kostnað fjöldans. Stórauknu svig-
rúmi fjármagnsins fylgir tillitsleysi
við umhverfi jarðar og arðrán nátt-
úruauðlinda í áður óþekktum mæli
nema ef vera skyldi í Sovétríkjun-
um eftir síðari heimsstyrjöld. Nýj-
asta landnám fjölþjóðafyrirtækja
beinist að erfðamengi mannsins og
sókn eftir einkaleyfi á erfðastofn-
um lífverutegunda í hagnaðar-
skyni. Þessu tengist síðan upplýs-
ingasöfnun í margvíslega gagna-
grunna. Þessi nýlendustefna
nútímans þarf ekki að hafa fyrir
því að brjóta undir sig lönd og álfur
eins og stórveldi gerðu fyrr á tím-
um heldur sækir fjármagnið nú
fram í skjóli opinna heimsviðskipta
og upplýsingatækni. Helmut
Schmidt fyrrverandi kanslari Vest-
ur-Þýskalands kallar þetta kapítal-
isma rándýranna.
Loftslagsbreytingarnar
Losun gróðurhúsalofttegunda
sem veldur loftslagsbreytingum er
ljósasta dæmið um hversu víðtæk
áhrif umsvifa mannsins á umhverfi
jarðar eru orðin. Afleiðingar þess-
arar mengunar lofthjúpsins virðast
þegar farnar að segja til sín með
hækkuðum meðalhita, stórviðrum
og áður óþekktum náttúruhamför-
um víða um heim. Þetta er þó að-
eins forsmekkur þess sem búast
má við, verði ekki brugðist við með
róttækum hætti eins og stefnt er
að með Kyótó-bókuninni sem
fyrsta skrefi. Hækkun meðalhita
um 2°C á næstu öld hefði gífurleg-
ar afleiðingar á veðurfar og lífríki
jarðar. Þau lönd sem lægst liggja
yrðu óbyggileg og hyrfu undir sjáv-
armál, þar á meðal tugir þjóðríkja.
Tilfærsla gróðurbelta og aukin
útbreiðsla skordýra og annarra líf-
vera sem bera með sér sjúkdóma
eru dæmi um breytingar sem þeg-
ar eru farnar að gera vart við sig.
En loftslagsbreytingar og hlýnun
munu ekki ganga jafnt yfir heldur
geta snúist í andhverfu sína með
breytingum á hafstraumum og
kólnun á vissum svæðum. Norðan-
vert Atlantshaf og Golfstraumur-
inn eru oftast nefnd í því sambandi.
Það er kaldhæðnislegt að íslensk
stjórnvöld skuli öðrum fremur
draga lappirnar þegar um er að
ræða Kyótó-bókunina sem ætlað er
að draga úr losun gróðurhúsloft-
tegunda.
Nýir váboðar
Gróðurhúsaáhrifin tengjast eink-
um flókinni hringrás kolefnis en nú
óttast ýmsir að hóflaus notkun
köfnunarefnisáburðar og mikil
ræktun belgjurta eigi eftir að leiða
til sambærilegs vanda. I áður-
nefndri skýrslu GEO-2000 segir að
margt bendi til að vaxandi notkun
köfnunarefnis auki á sýringu í jarð-
vegi, breyti tegundasamsetningu
vistkerfa, hækki nítratinnihald í
drykkjarvatni og valdi ofauðgun í
ferskvatni og þörungablóma með
súrefnisþurrð á strandsvæðum.
Flutningur manna á lífverum,
viljandi og óviljandi, til nýrra heim-
kynna er nú farinn að leiða af sér
mikil vandamál á stórum svæðum.
Sumar slíkar innrásartegundir ger-
ast svo frekar til fjárins í nýjum
heimkynnum að þær ógna tegund-
um sem fyrir eru og gera lífríkið
fábreyttara. Dæmi um slíkar inn-
rásartegundir hérlendis eru mink-
ur og lúpína, báðar tilkomnar af
mannavöldum á þessari öld. Það er
kaldhæðnislegt og segir sitt um
umhverfisvitund stjórnvalda að op-
inberar stofnanir skuli ryðja braut-
ina fyrir slíka vágesti.
Tilkoma innfluttra stofna búfjár
°g nytjaplantna á kostnað gamal-
gróinna stofna sem aðlagast hafa
umhverfi sínu um aldir er annað
tímanna tákn, sem víða er gripið til
af samkeppnisástæðum. Hér á
landi standa menn nú frammi fyrir
hugmyndum um að skipt verði um
kúastofn og er rík ástæða til var-
færni.
Staðan hérlendis
áhyggjuefni
Meðferð umhverfismála hérlend-
is hefur engan veginn orðið sem
skyldi og er nú mikið áhyggjuefni.
Á það ekki síst við um hlut hins op-
inbera, bæði fjárveitinga- og fram-
kvæmdavalds. Þegar umhverfis-
ráðuneyti var stofnað hérlendis
seint og um síðir árið 1990 væntu
margir þess að umhverfismál
fengju þá viðspyrnu í stjórnkerfinu
sem lengi hafði verið beðið eftir.
Þetta hefur ekki gengið eftir nema
að litlu leyti. í stað þess að treysta
þetta mikilvæga ráðuneyti hefur
stjórnskipuleg staða þess veikst að
undanförnu og þar við bætist sú
ógæfa sem fylgir skilningsvana og
duglitlum ráðherrum. Svo er nú
komið að ríkisstjórn landsins með
ráðherra umhverfismála í farar-
broddi eyðir kröftum sínum í að
berjast gegn umhverfisvernd og
vilja stórs hluta þjóðarinnar á því
sviði. Þar veldur mestu stóriðju-
stefnan sem kallar á umdeildar
virkjanir og leiðir auk þess af sér
stórfellda losun gróðurhúsaloftteg-
unda sem skrifast á reikning Is-
lands. Helsta framlag stjórnmála-
forystunnar í landinu til umhverf-
ismála felst í því nú um stundir að
sniðganga settar leikreglur og leita
eftir undanþágum fyrir Island á al-
þjóðavettvangi.
Þetta er ekki aðeins röng stefna
heldur einnig dýrkeypt, því að hún
hamlar gegn brýnum aðgerðum á
öðrum sviðum umhverfismála og
eitrar út frá sér. í stað þess að
virkja almenning og taka í fram-
rétta hönd áhugafólks um umhverf-
isvernd blanda stjórnvöld loftið
lævi til mikils tjóns fyrir málefni
sem fylkja ætti þjóðinni um. Um-
hverfisvernd þarf hér sem annars
staðar að verða sameinandi mál-
staður ef þau markmið eiga að nást
sem mestu varða fyrir framtíð
þjóðar okkar og alls mannkyns.
Höfundur er fv. þingmaður.