Morgunblaðið - 03.05.2001, Blaðsíða 30

ERLENT
30 FIMMTUDAGUR 3. MAÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
SUÐUR-afrísk stjórnmál fengu nýja vídd í vik-
unni sem leið þegar Steve Tshwete, innanríkis-
og öryggismálaráðherra, lýsti því yfir í sjón-
varpsviðtali í beinni útsendingu að opinber
rannsókn væri hafin á því hvort þrír af um-
svifamestu kaupsýslumönnum landsins hefðu
lagt á ráðin um að koma Thabo Mbeki, forseta
landsins, frá völdum. Að því búnu nafngreindi
ráðherrann þrjá menn sem allir gegndu áður
háum stöðum innan Afríska þjóðarráðsins
(ANC), stærsta stjórnmálaflokks landsins, og
bætti við að rannsóknin væri framkvæmd
vegna þess að líf forsetans gæti verið í hættu.
Kaupsýslumennirnir þrír sem sakaðir eru um
samsæri gegn forsetanum eru Mathews Phosa,
fyrrum forsætisráðherra Mpumalanga-héraðs,
Tokyo Sexwale, fyrrum forsætisráðherra Gaut-
eng og fangi á Robin Island samtíða Nelson
Mandela, og Cyril Ramaphosa, fyrrverandi
framkvæmdastjóri ANC og einn helsti samn-
ingamaðurinn í nefnd sem batt enda á aðskiln-
aðarstefnuna og ræðismaður Íslands í Suður-
Afríku.
Þremenningarnir eru allir umsvifamiklir
kaupsýslumenn og þjóðþekktir fyrir þátttöku
sína í stjórnmálum á fyrri árum.
Morðið á Chris Hani kemur
aftur upp á yfirborðið
Upplýsingarnar um samsærið virðast ein-
göngu koma frá einum manni; hann heitir Jam-
es Nkambule og er fyrrum formaður ungliða-
hreyfingar Afríska þjóðarráðsins (ANC) í
Mpumalanga-héraði. Nkambule er í haldi lög-
reglu þessa stundina þar sem hann er sakaður
um að hafa svikið út úr ríkisstjórninni á þriðja
tug milljóna króna á meðan hann var formaður
innan ungliðahreyfingar ANC.
Nkambule hefur gefið lögreglunni og forset-
anum tvær skýrslur um meint samsæri gegn
forsetanum og tengjast þær báðar morðinu á
kommúnistaleiðtoganum Chris Hani og vopna-
sölusamningum sem gerðir voru á árunum 1992
og 1993. Í skýrslu Nkambule til forsetans, sem
nú hefur verið birt í suður-afríska dagblaðinu
Sunday Times, sakar Nkambule Mathews
Phosa, Tokyo Sexwale og Cyril Ramaphosa um
að standa að baki samsæri þar sem núverandi
forseta, Thabo Mbeki, sé kennt um morðið á
Chris Hani sem var skotinn til bana árið 1993.
Nkambule segir að Mathews Phosa sé meðal
þeirra sem beri ábyrgð á morðinu á Hani. Hani
hafi orðið ósáttur við Phosa og aðra sem tóku
þátt í vopnasölusamningnum vegna þess að for-
ysta ANC hafi ekki verið látin vita af samn-
ingnum. Hann hafi ætlað að láta forystuna vita
af því sjálfur, en tveimur vikum síðar hafi hann
verið skotinn til bana.
Upplýsingum lekið
í alþjóðlega fjölmiðla
Í eiðsvörnum vitnisburði segir Nkambule að
Phosa og maður að nafni Pieter Rootman hafi í
október 2000 sagt sér að „eitthvað slæmt væri
um það bil að koma fyrir forseta lýðveldisins“.
Segir hann að þar hafi Phosa átt við samsær-
iskenningu þess efnis að Mbeki hafi staðið á bak
við morðið á Chris Hani árið 1993 og skömmu
fyrir síðastliðin jól hafi átt að leka þeirri sögu í
fjölmiðla og háttsetta embættismenn í landinu.
Banamaður Hanis ætlaði að upplýsa að hann
hefði skotið Hani til bana að undirlagi Mbekis.
Mbeki hafi litið á Hani sem helsta keppinaut
sinn um forsetaembættið og hræðst samkeppn-
ina. Hann hafi því útvegað banamanni Hanis
vopn og upplýsingar um ferðir hans.
Síðar í vitnisburðinum segir Nkambule að
Ramaphosa og fleiri aðilar hafi vitað af sögunni.
Phosa hafi ætlað að leka sögunni til fjölmiðla
eins og CNN og CBS og tilgangurinn hafi verið
að koma þeim skilaboðum til alþjóðasamfélags-
ins að ekki væri hættulaust að Thabo Mbeki
væri á forsetastóli. Alþjóðasamfélagið myndi
skapa þrýsting á Mbeki sem að
lokum myndi leiða til þess að hann
segði af sér og aðrir gætu tekið við
völdum.
Á næsta ári munu fara fram
formannskosningar í Afríska
þjóðarráðinu en Mbeki er formað-
ur þess. Nkambule sagði í viðtali
við vikublaðið Mail & Guardian
um helgina að hann vissi til þess
að Mathews Phosa ætlaði að bjóða
sig fram í embættið.
Aðrir frambærilegir frambjóð-
endur eru Tokyo Sexwale og Cyril
Ramaphosa, báðir sakaðir um
samsæri gegn forsetanum. Sá síð-
astnefndi var á sínum tíma mjög
líklegur eftirmaður Mandela í for-
setastólinn, en sagt er að Mandela
hafi á síðustu stundu valið Mbeki sem eftir-
mann sinn vegna utanaðkomandi þrýstings.
Ramaphosa var á þeim tíma mjög vinsæll
stjórnmálamaður og hlaut langflest atkvæði í
skoðanakönnunum sem gerðar voru fyrir síð-
ustu kosningar.
Mandela lýsti því yfir í sjónvarpsþættinum
„Breakfast with Frost“ á BBC-
sjónvarpsstöðinni á sunnudaginn
að hann vonaðist til þess að Ram-
aphosa yrði forseti eftir að Mbeki
hefði lokið tveimur kjörtímabilum
í forsetaembættinu en hann
myndi glaður styðja Mbeki til for-
seta annað tímabilið í röð.
Mandela hefur lýst yfir fullum
stuðningi við þremenningana sem
liggja undir ásökunum um sam-
særi. Hann sagði að á meðan ekk-
ert hefði á þá sannast bæri hann
mikla virðingu fyrir þeim öllum,
og nefndi sérstaklega að Cyril
Ramaphosa hefði stjórnað samn-
ingaviðræðunum sem bundu enda
á aðskilnaðarstefnuna og það væri
í rauninni hann sem ætti heiður-
inn af því að Suður-Afríka væri nú lýðræðisríki.
Ákvörðun ráðherrans Steves Tshwetes um
að gefa upp nöfn þremenninganna sem liggja
undir ásökunum hefur verið harðlega gagn-
rýnd. Margir telja að ekki séu fordæmi fyrir því
í Suður-Afríku að nefna nöfn þeirra sem liggja
undir grun í svona málum og segja að ásak-
anirnar muni skaða þessa þrjá einstaklinga
verulega.
Fjölmiðlar notaðir sem tálbeita
Suður-afríska dagblaðið Sunday Times tekur
þó enn dýpra í árinni og segir að ef ráðherrann
hafi ætlað að skaða Ramaphosa, Phosa og Sex-
wale hafi honum mistekist. Hins vegar hafi
hann skaðað landið verulega og eyðilagt þá
ímynd sem Suður-Afríku hafi tekist að byggja
upp á síðustu árum sem lýðræðisríki á réttri
leið. Í leiðara síðastliðinn sunnudag fordæmir
blaðið þá ákvörðun Tshwetes að gefa nöfnin upp
opinberlega og ver Ramaphosa með kjafti og
klóm.
Hafa ber í huga að Sunday Times er í eigu
Johhnic Publishing og situr Cyril Ramaphosa í
stjórn fyrirtækisins. Samband stjórnmála-
manna við fjölmiðla fléttast einmitt inn í þetta
flókna mál.
Í skýrslu Nkambules segir að Mathews
Phosa standi á bak við fjölmiðlaherferð gegn
forsetanum en hann hefur verið gagnrýndur
mjög í fjölmiðlum síðastliðna mánuði. Nkamb-
ule segir að á næstu vikum hafi átt að herða her-
ferðina og beina ætti athyglinni að „dómgreind-
arbresti“ forsetans og „auknum einræðis-
tilburðum hans í stjórnun landsins“. Mbeki
sagði í viðtali á sjónvarpsstöð, sama kvöld og
Tswethe lét hin umdeildu orð falla í viðtali á
annarri sjónvarpsstöð, að hann vissi til þess að
kaupsýslumenn í landinu væru að safna fé fyrir
frambjóðendur til að bjóða sig fram gegn hon-
um og þeir hefðu um leið áhrif á ákveðna blaða-
menn.
„Er Mbeki hæfur til
að stjórna þessu landi?“
Hvort blaðamennirnir á Mail & Guardian eru
undir þeim áhrifum eða ekki er erfitt að segja
en þeir eru að minnsta kosti mjög ósáttir við
Mbeki sem forseta. Á forsíðu síðasta tölublaðs
er spurt hvort Thabo Mbeki sé fær um að
stjórna landinu og spurningunni er svarað í
heilsíðuleiðara þar sem gagnrýni á forsetann er
ekki spöruð. Þar kemur fram að þeir 22 mán-
uðir sem hann hefur verið við völd hafi verið
„hörmulegir“ og þar sé engum um að kenna
nema honum sjálfum.
Leiðarahöfundurinn telur að Tshwete hafi,
með hæpnum sönnunargögnum, gefið upp nöfn
þriggja manna sem allir væru líklegir keppi-
nautar Mbekis um formannssæti Afríska þjóð-
arráðsins. Með því að tengja þessa menn við orð
eins og „samsæri“ og „lífshættu“ væru Tshwete
og Mbeki að koma slæmu orði á hugsanlega
keppinauta um forsetastól landsins. Blaðið seg-
ist hafa spurt þeirrar spurningar áður en Mbeki
tók við völdum hvort hann væri hæfur til að
stjórna landinu og fengið mikla gagnrýni fyrir.
Nú, tæpum tveimur árum síðar, spyrji blaðið
aftur sömu spurningar og meðlimir Afríska
þjóðarráðsins séu líka farnir að spyrja þessarar
sömu spurningar.
„Nú þurfa þeir hugrekki til að svara þessari
spurningu. Þeir sem svara henni heiðarlega
þurfa ekki að vera morðingjar eða höfundar að
stóru samsæri,“ segir í lok leiðara blaðsins. „Í
lýðræðisríki er ekki glæpur að hafa skoðun á
forseta landsins og frammistöðu hans.“
Segja má að þetta stórmál í suður-afrískum
stjórnmálum sé prófmál fyrir lýðræðið í land-
inu. Í fyrsta sinn eftir að hinn elskaði og dáði
leiðtogi Nelson Mandela hætti störfum er kom-
in upp staða þar sem stjórnmálamenn landsins
þurfa að sameinast um ákveðna hagsmuni til að
tryggja landinu bjarta framtíð, á kostnað eigin
metnaðar. Hvort þessi pólitíska ormagryfja
sem nú má sjá opnast í Suður-Afríku á sér ræt-
ur í því stríðsástandi sem svo lengi ríkti milli
ættbálka og kynþátta í landinu er erfitt að
segja, en vonandi er þetta stríð háð með púð-
urskotum.
Þrír helstu kaupsýslumenn Suður-Afríku sakaðir um samsæri gegn forsetanum
Er líf Thabos
Mbekis for-
seta í hættu?
Eins og stendur virðast suður-afrísk stjórnmál botn-
laus ormagryfja. Ásakanir um samsæri og morðtil-
raunir ganga á báða bóga og hafa skaðað hina nýlegu
ímynd landsins sem lýðræðisríkis á réttri leið, að mati
suður-afrískra fjölmiðla. Ragna Sara Jónsdóttir er
í Suður-Afríku og fylgist spennt með framvindu
mála í alvarlegum farsa sem verður flóknari með
hverjum deginum sem líður.
Reuters
Þremenningarnir sem sakaðir hafa verið um samsæri gegn forseta Suður-Afríku: Cyril
Ramaphosa (t.v.), Mathews Phosa og Tokyo Sexwale.
Thabo Mbeki, for-
seti Suður-Afríku.
EFTIR að hafa slegið Tipu Sult-
an, 27 ára blaðamann, í magann
og nárann héldu árásarmennirnir
hnífi yfir höfði hans og hrópuðu:
„með hvorri hendinni skrifarðu?“
Andartaki síðar ristu þeir hægri
hönd blaðamannsins á fjórum
stöðum. Hann var síðan barinn
með hafnaboltakylfum og járn-
stöngum. Alls fékk hann tíu
stungusár.
Árásin átti sér stað 25. janúar í
Bangladesh þar sem æ fleiri
blaðamenn hafa orðið fórnarlömb
ofbeldisins sem einkennt hefur
stjórnmál landsins frá því það
fékk sjálfstæði frá Pakistan fyrir
þremur áratugum. Síðan þá hafa
tveir af forsetum landsins verið
ráðnir af dögum, framin hafa verið
þrjú valdarán og nítján valdaráns-
tilraunir hafa farið út um þúfur.
„Á síðustu sex mánuðum hafa
blaðamenn, sem fjalla um pólitískt
ofbeldi og trúarofstæki, orðið fyrir
ótrúlega hrottalegum árásum,“
sagði Robert Menard, fram-
kvæmdastjóri samtakanna Frétta-
menn án landamæra.
50 árásir á hálfu ári
Samtök blaðamanna hafa skráð
50 árásir á fjölmiðlamenn í
Bangladesh, m.a. þrjú morð, á
hálfu ári.
Sultan er enn á sjúkrahúsi,
þremur mánuðum eftir að hann
varð fyrir árásinni í landbúnaðar-
héraðinu Feni. Hann telur sig
hafa orðið fyrir árásinni vegna
þess að hann skrifaði gagnrýna
grein um einn af þingmönnum
stjórnarflokksins fyrir óháða
fréttastofu.
Annar blaðamaður, Prabir Sikd-
ar, sem skrifaði um samstarfs-
menn Pakistana í Bangladesh í
sjálfstæðisstríðinu árið 1971, varð
fyrir 14 byssukúlum þegar hann
var á bifhjóli í Faridpur, 60 km
suðvestan við Dhaka. Fjarlægja
þurfti hægri fót hans.
Sikdar hafði skrifað í dagblaðið
Janakantha að vopnasali í Bangla-
desh væri grunaður um að tengj-
ast einum af samstarfsmönnum
Pakistana. „Ég skrifaði nokkrar
greinar um stríðsglæpamenn sem
eru nú orðnir áhrifamiklir í þjóð-
félaginu. Ef til vill geld ég þess
núna,“ sagði hann.
Blaðamaðurinn Shamsur Rahm-
an var skotinn til bana á skrifstofu
sinni á síðasta ári og blaðamað-
urinn Nahar Ali lést af völdum
heilaskemmda í vikunni sem leið.
Að sögn lögreglunnar og fjöl-
skyldu Alis var honum rænt og
hann fannst meðvitundarlaus
tveimur dögum síðar eftir að hafa
sætt barsmíðum og pyntingum.
Nokkrum dögum áður hafði hann
skrifað um ásakanir á hendur
litlum vinstriflokki.
„Nokkrir stjórnmálamenn í
Bangladesh, jafnt í stjórn sem
stjórnarandstöðu, telja að mútur
séu lausn á vandamálunum,“ sagði
Akhtar Ahmed Khan, formaður
blaðamannafélags Bangladesh.
„Þegar þeir geta ekki mútað
blaðamanni nota þeir næsta úr-
ræði, sem er ofbeldi.“
Árásum á blaðamenn
fjölgar í Bangladesh
Dhaka. AP.