Morgunblaðið - 23.05.2001, Blaðsíða 30

30 MIÐVIKUDAGUR 23. MAÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
ÞÁTTASKIL urðu í aðlög-un háhyrningsins Keikoað náttúrulegum heim-kynnum sínum í hafinu
umhverfis Ísland í gær, þegar
markviss aðlögun hans að hafinu
umhverfis Heimaey hófst. Stefnt
er að því að „hafgangan“ sem svo
er nefnd (e. ocean-walk), standi
yfir í allt sumar og í haust verði
unnt að meta hvort tilraunin hafi
borið árangur eður ei.
Tilraunin hófst með formlegum
hætti í býtið í gærmorgun, þegar
bandarískir vísindamenn á vegum
samtakanna Ocean Futures
kynntu lokahnykkinn í áætluninni
um frelsun Keikos. Sendiherra
Bandaríkjanna á Íslandi, Barbara
Griffiths, var viðstödd kynning-
arfundinn í línubátnum Gandí í
Vestmannaeyjahöfn ásamt fleiri
gestum, en þeir Charles Vinick,
framkvæmdastjóri samtakanna,
og Jeff Foster, yfirmaður rann-
sókna hér á landi, voru fyrir svör-
um ásamt Halli Hallssyni, tals-
manni Keiko-stofnunarinnar hér
á landi.
Fram kom í máli forsvars-
manna Ocean Futures á fundin-
um, að hafgangan marki þáttaskil
í Keiko-verkefninu. Að baki sé
flutningur háhyrningsins úr sæ-
dýrasafni yfir í sjókví í Klettsvík
og aðlögun þar frá í september
1998. Umfangsmiklar rannsóknir
hafi átt sér stað á aðlögun Keik-
os; viðbrögðum annarra sjávar-
dýra gagnvart honum og lífshátt-
um háhyrninga í nágrenni
Vestmannaeyja í því skyni að
haga sem best sjálfri lokafram-
kvæmdinni; endanlegu frelsi
Keikos í heimahöfum.
landi, Hallur Hallsso
reynst geysilega vel og án
is hans hefði aldrei teki
Keiko fluttan til Íslands.
Griffiths sendiherra hé
tölu á fundinum og lét h
ljós mikinn áhuga á K
þeim rannsóknum sem
menn hafa innt af hendi
vík og hafinu undan suð
Íslands.
„Þetta er eiginlega d
saga og um leið einstakt
fyrir vísindamenn til að k
líf hvala í sínu náttúrul
hverfi. Svo umfangsmikl
sóknir á lífshögum hvala
ur-Atlantshafi hefur ekki
sér stað og það hefur v
staklega ánægjulegt að
með,“ sagði hún.
Að svo búnu héldu fjó
úr Vestmannaeyjahöfn
Klettsvík þar sem kví Ke
opnuð og háhyrningurin
frægi synti viljugur út.
Línubáturinn Gandí
miðstöð rannsókna og
verkefnisins alls í allt s
„Keiko hefur aldrei verið í
betra ásigkomulagi og við teljum
svo sannarlega að rétta stundin
sé runnin upp. Nú verður verk-
efnið flutt á haf út,“ sagði Vinick
og bætti við þakklætisorðum til
allra þeirra sem komið hafa að
Keiko-verkefninu, ekki síst þeim
fjölmörgu Íslendingum sem lagt
hafi lið og einkum þó íbúum Vest-
mannaeyja.
„Í þessum fiskimannabæ hafa
allir verið reiðubúnir til að að-
stoða okkur, hvenær sem er. Allir
hafa hér lagst á eitt og Vest-
mannaeyingar hafa hreint út sagt
verið ótrúlega hjálpsamir,“ bætti
hann við.
Alls hafa á fimmta tug manna
starfað við Keiko-verkefnið í
Vestmannaeyjum undanfarna 30
mánuði. Þar af eru 15 Íslend-
ingar, 20 Bandaríkjamenn. Alls
hafa starfsmenn af sex þjóðern-
um tekið þátt í að koma Keiko
aftur á íslenskar æskuslóðir sín-
ar.
Vinick bætti því við að tals-
maður Keiko-stofnunarinnar á Ís-
Fyrsta „hafga
tókst með ágæ
Keiko-ævintýrið
hefur kostað um
einn milljarð
króna til þessa
Mikill viðbúnaður var í Vestmannaeyjum þegar Keikó var fylgt á bátum fyrsta spölinn úr
Charles Vinick, Barbara Griffiths, Hallur Hallsson og Jeff Fo
Stefnt að því að háhyrningurinn Keiko syndi frjáls
STARFSSAMNINGAR Á SVIÐI LISTA
GEÐSJÚKDÓMAR
OG GEÐHEILBRIGÐI
G eðsjúkdómar eru sá sjúkdóms-flokkur, sem vex hvað örast ínútímasamfélagi, og er talið að
þeir verði fyrir árið 2020 komnir fram
úr hjartasjúkdómum sem sá þáttur,
sem veldur mestri örorku. Þetta kom
fram í viðtali í Morgunblaðinu í gær við
John Bowis, sem var ráðherra í heil-
brigðisráðuneytinu á Bretlandi í for-
sætisráðherratíð Johns Majors.
Bowis segir í viðtalinu að búast megi
við því að kostnaður vegna geðsjúk-
dóma verði gríðarlegur ef ekki verði
gripið til aðgerða í þessum málum: „Við
verðum að bæta heilbrigðisþjónustuna
– okkur hættir allt of mikið til að hugsa
einungis um lækningu sjúkdóma en
ekki forvarnir, geðsjúkdóma en ekki
geðheilbrigði.“
Áhugi Bowis á þessum málum kvikn-
aði í ráðherratíð hans. Hann er nú Evr-
ópuþingmaður og hefur lagt áherslu á
að efla vitund almennings og skilning á
sjúkdómum, sem virðast ósýnilegir og
fólk óttast og hefur jafnvel fordóma
um: „ég var á tímabili kallaður
fordómaráðherrann vegna þess hversu
heilbrigðisráðuneytið tekur á mörgum
málaflokkum sem fordómar ríkja í
kringum. Sama hvaða stöðu við gegn-
um í samfélaginu þá verðum við að
berjast gegn fordómum og skömm, sem
enn í dag er nánasti fylgifiskur geð- og
taugasjúkdóma,“ segir hann og bætir
við að staðreyndin sé sú að almenning-
ur hafi meiri samúð með þeim, sem hafi
„sýnilega“ sjúkdóma, en „ósýnilega“.
Bowis segir að meðal þess, sem koma
þurfi á framfæri, sé sú staðreynd að öll
getum við veikst á geði og það hvenær
sem er: „Tölfræðin segir okkur að einn
af hverjum þremur á eftir að finna fyrir
geðvandamálum einhvern tíma á æv-
inni og það segir sig sjálft að þessi eini
getur verið hver sem er í fjölskyldunni,
einhver sem okkur þykir vænt um.“
Hann segir að það sé því ljóst að öll
þurfum við að beita okkur fyrir því að
bæta núverandi kerfi, meðal annars
með því að bjóða upp á mannúðlegri
meðferðarúrræði og tala um það
hvernig koma megi í veg fyrir sjúk-
dóminn. Þá þurfi að leggja áherslu á
framhaldsmeðferð fyrir fólk, sem
gengið hafi í gegnum geðsjúkdómaferl-
ið.
Bowis kom einmitt hingað til lands
til að halda fyrirlestur á vegum klúbbs-
ins Geysis, sem stofnsettur var til þess
að stuðla að endurhæfingu geðsjúkra
og gera þeim kleift að verða aftur virk-
ir þjóðfélagsþegnar, m.a. með virkri
þátttöku á vinnumarkaðnum. Klúbbur-
inn starfar undir merkjum alþjóðlegr-
ar hreyfingar, sem nefnist Fountain
House, og á mánudag hófst norræn
ráðstefna slíkra klúbba í Haukadal.
Klúbburinn Geysir var stofnaður fyrir
einu og hálfu ári. Nú eru 65 félagar
skráðir í Geysi og daglega koma þang-
að til starfa 15 til 25 félagar auk þess
sem 13 félagar starfa á almennum
vinnumarkaði fyrir tilstuðlan klúbbs-
ins.
Einar Már Guðmundsson rithöfund-
ur flutti ræðu við upphaf ráðstefnunn-
ar á mánudag og sagði að það væri
þverstæða í því fólgin að sjúklingar
væru lokaðir inni á spítölum til að
vernda samfélagið fyrir þeim og þá fyr-
ir samfélaginu: „En hvað felst í því að
vernda sjúklingana? Þeir þurfa oft að
horfast í augu við mun harðneskjulegri
og kaldari veröld en heiminn fyrir utan.
Dauðsföll, til dæmis sjálfsvíg, eru mun
algengari í þeirra heimi en í heimi hins
venjulega manns hinum megin við
vegginn. Í þessu felst kannski stærsta
þversögnin varðandi sjúklinga og sam-
félagið.“
Á því leikur enginn vafi að geðheil-
brigðismál eru vanræktur málaflokk-
ur. Eins og kemur fram í máli Bowis
þarf bæði að efla heilsugæsluþáttinn og
eins að vinna af alefli gegn þeim for-
dómum, sem ríkja gegn hinum „ósýni-
legu“ sjúkdómum. Um leið þarf að efla
sjálfstraust geðsjúkra, sem oft er ekki
mikið eftir erfiða vist á meðferðar-
stofnun og baráttu við sjúkdóm, sem
mætir ríkum fordómum í þjóðfélaginu.
Það starf á vitaskuld að hefjast um leið
og meðferð hefst, en í þeim efnum geta
samtök eins og klúbburinn Geysir verið
ómetanleg lyftistöng. Því bera vitni orð
Maríu Arinbjarnar, sem hefur verið
félagi í Geysisklúbbnum frá því
skömmu eftir að hann tók til starfa
haustið 1999. Hún sagði í samtali við
Morgunblaðið í gær að starfsemi
klúbbsins hefði opnað sér nýja leið og
nýja möguleika: „Nú er ég farin að geta
mætt reglulega og unnið. Áður sat ég í
marga daga og starði bara út í loftið.“
N ýverið voru undirritaðir starfs-samningar menningarmálanefnd-
ar Reykjavíkur við þrettán listastofn-
anir og -hópa, á sviði leiklistar, sjónlista
og tónlistar. Samningarnir eru til
þriggja ára og munu framlögin aukast á
hverju ári á meðan þeir gilda. Með þess-
um hætti markar menningarmálanefnd
borgarinnar mikilvæga stefnubreyt-
ingu, því áður hafði aðeins verið tekin
ákvörðun um styrki til eins árs í senn.
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir borgar-
stjóri sagði í ávarpi sínu að sumir þeirra
aðila sem nú undirrituðu starfssamn-
inga hefðu fengið framlög frá Reykja-
víkurborg undanfarin ár. Með þessu
nýja fyrirkomulagi væri þeim þó auð-
veldað til muna að skipuleggja starf-
semi sína, því þeir geta nú gengið að því
sem vísu að fá tilteknar fjárhæðir á
hverju ári þrjú ár fram í tímann.
Óhætt er að taka undir mikilvægi
hagræðingar á þessu sviði og nauðsyn
þess að minnka þá fjárhagslegu óvissu
sem listastofnanir og listhópar er löngu
hafa sannað sig búa við. Oft er vísað til
öflugrar menningarstarfsemi hér á
landi án þess að fólk geri sér í raun
grein fyrir hversu fórnfúst starf liggur
þar að baki, því þeir sem vinna á sviði
menningar stunda iðulega afar óeigin-
gjarnt starf í þágu samfélagsins. Sam-
starfssamningar á borð við þessa eru
því vísir að auknu rekstraröryggi í
menningarstarfsemi og sem slíkir vel til
þess fallnir að renna traustari stoðum
undir frekari framleiðni og meiri árang-
ur á þessu sviði.