Morgunblaðið - 22.11.2001, Blaðsíða 32

UMRÆÐAN
32 FIMMTUDAGUR 22. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
STEINUNN Krist-
jánsdóttir formaður
stjórnar Reykjavíkur-
Akademíunnar og Odd-
ný Mjöll Arnardóttir
framkvæmdastjóri aka-
demíunnar gagrýndu
nýlega í blaðagreinum á
þessum vettvangi út-
hlutunarstefnu Vísinda-
sjóðs. Gagnrýnin beind-
ist meðal annars að
nýjum öndvegisstyrkj-
um sjóðsins auk
ákvörðunar Rannsókn-
arráðs að miða upphæð-
ir verkefnastyrkja við
ákveðnar upphæðir
sem eru í öllum tilvikum
lægri en árslaun við rannsóknastörf.
Það er rétt að sjálfstætt starfandi
fræðimenn geta ekki unnið fulla
vinnu við rannsóknir á verkefna-
styrkjunum einum saman. Slíkir
styrkir krefjast mótframlags stofn-
unar eða fyrirtækis eða annarra
styrkja til að brúa bilið. Sem betur fer
veitir Vísindasjóður þó einnig á ann-
an tug rannsóknastöðustyrkja, hvern
þeirra til þriggja ára. Þessir styrkir
eru hlutfallslega flestir á sviðum hug-
og félagsvísinda.
Vísindasjóður hefur rýrnað mjög
undanfarin ár sé hann mældur í árs-
verkum. Ein ástæða breyttrar úthlut-
unarstefnu er tilraun Rannsóknar-
ráðs til að bregðast við hinum
auknum launakostnaði styrkþega.
Það eru einkum tveir
hópar sem þiggja laun
sín úr Vísindasjóði, ann-
ars vegar sjálfstætt
starfandi fræðimenn,
hins vegar stúdentar og
aðstoðarmenn við rann-
sóknir háskólakennara
og sérfræðinga á rann-
sóknastofnunum. Með-
alstyrkir úr sjóðnum
hafa ekki náð einni
milljón króna undanfar-
in ár þótt meðalupphæð
umsókna hafi verið
rúmlega tvöföld sú upp-
hæð. Þannig hafa styrk-
irnir einungis hrokkið
fyrir hluta árslauna.
Með óbreyttri úthlutunarstefnu
hefðu styrkir Vísindasjóðs greitt enn
lægra hlutfall árslauna en hingað til.
Breytingarnar fækka vissulega
styrkjunum, en munu í áföngum
tryggja allt að 10 öndvegisstyrki sem
miða má við tvenn árslaun ungra vís-
indamanna að jafnaði. Þær hækka
væntanlega einnig meðalstyrk til
verkefna.
Opinberar rannsóknastofnanir og
háskólastofnanir, hafa í flestum til-
vikum litla sem enga fjárveitingu um-
fram laun vísindamannsins til að
kosta grunnrannsóknaverkefni.
Starfsmenn þeirra eru því háðir um-
sóknum í sjóði á borð við Vísindasjóð í
samkeppni við aðra vísindamenn til
að geta sinnt skyldu sinni. Þetta á til
dæmis við um þær stofnanir Háskóla
Íslands sem eru vígi grunnrannsókna
í raunvísindum á Íslandi, Raunvís-
indastofnun og Líffræðistofnun. Án
verkefnastyrkja úr samkeppnissjóð-
um yrðu kennarar og sérfræðingar
sem þar vinna að stunda vinnu sína
án stúdenta eða aðstoðarmanna við
rannsóknirnar. Í mörgum tilvikum er
það ekki hægt, í flestum tilvikum ekki
raunhæft og sjaldnast er það líklegt
til árangurs. Því er krafa Steinunnar
Kristjánsdóttur um að Vísindasjóður
styrki fyrst og fremst grunnrann-
sóknir í hug- og félagsvísindum ekki
raunhæf og reyndar dálítið þröngsýn.
Sjóðurinn verður að styrkja allar
grunnrannsóknir í fremstu röð þar
sem þeim verður best fyrir komið
þannig að styrkveitingin stuðli að
sem mestum gæðum rannsóknanna.
Eg er ekki í nokkrum vafa að oft er
rannsóknum í hug- og félagsvísindum
ágætlega borgið með því að styrkja
hæfa sjálfstætt starfandi fræðimenn
sem sækja í samkeppni við háskóla-
kennara til dæmis. En í öðrum rann-
sóknum er vogarafl styrkveitinganna
mest þegar þær greiða fyrir myndun
rannsóknahópa. Þetta á til dæmis við
um jarðvísindi og tilraunavísindi.
Öndvegisstyrkir Vísindasjóðs eru
ætlaðir til verkefna sem skara framúr
og eru líkleg til að skila íslenskum
rannsóknum í fremstu röð á viðkom-
andi fræðasviði. Þetta er í raun eina
krafan sem gildir um styrkina, en hún
er vitanlega ströng. Rannsóknarráð
telur að styrkirnir komi sér best ef
um er að ræða samstarf hóps um
verkefni sem felur í sér menntun
meistara- eða doktorsnema. Ekkert
hindrar að sjálfstætt starfandi vís-
indamenn tali þátt í slíku samstarfi,
en það auðvitað líklegt að hópurinn
verði sterkari ef styrkurinn þarf ekki
að standa straum af öllum kostnaði
verkefnisins. Allt er þetta metið með
gæði verkefnis og færni umsækjenda
efst í huga. Það er því mjög ofmælt
hjá báðum fulltrúum Reykjavík-
urAkademíunnar að viðmiðanir
Rannsóknarráðs varðandi öndvegis-
styrkina útiloki aðra en háskólastofn-
anir og stöndugustu fyrirtæki lands-
ins. Styrkirnir gætu einmitt stuðlað
að samstarfi sjálfstætt starfandi
fræðimanna við þessa aðila.
Endurskoðun laga um rannsókna-
starf á Íslandi er komin á lokastig.
Þar er gert ráð fyrir að nýr rann-
sóknasjóður muni styðja grunnrann-
sóknir og hagnýtar rannsóknir.
Steinunn og Oddný Mjöll virðast telja
að fyrirhugaður rannsóknasjóður
muni hvorki styrkja rannsóknir sem
stundaðar eru á opinberum rann-
sóknastofnunum né háskólastofnun-
um. Telja þær jafnframt að áherslur
núverandi Rannsóknarráðs gangi
þvert á hugmyndir menntamálaráð-
herra í væntanlegum lögum. Svo er
ekki. Sjóðurinn mun styrkja rann-
sóknir einstaklinga og rannsókna-
hópa sem starfa sjálfstætt eða í fyr-
irtækjum, stofnunum og háskólum.
Megintilgang laganna tel eg vera að
tryggja að hæfni umsækjenda til að
leysa verkefnin samkvæmt mati á
menntun þeirra, reynslu og fyrri ár-
angri; vísindaleg gæði umsókna og
aðstaða umsækjenda til að ná settu
marki liggi ávallt til grundvallar vís-
indalegu mati á umsóknunum. Ráð-
herrann sagði einmitt við kynningu
öndvegisstyrkja Vísindasjóðs að
hann teldi Rannsóknarráð vera á
réttri braut í nýjum áherslum sínum.
Eg fullvissa forsvarsmenn Reykja-
víkurAkademíunnar og aðra um að
ráðið hefur freistað þess í vinnu við
áherslur sínar undanfarið ár að und-
irbyggja fagleg og vönduð vinnu-
brögð sem nýskipan rannsóknamála
á Íslandi mun taka mið af.
Úthlutunarstefna Vísindasjóðs
Hafliði Pétur
Gíslason
Styrkúthlutanir
Gert er ráð fyrir að nýr
rannsóknasjóður, segir
Hafliði Pétur Gíslason,
muni styðja grunn-
rannsóknir og hagnýtar
rannsóknir.
Höfundur er prófessor
í eðlisfræði og formaður
Rannsóknarráðs Íslands.
EITT af því sem ég
hef þurft að sinna í
starfi mínu sem lögmað-
ur, er að gæta réttar
borgara gagnvart lög-
reglu. Á síðasta ári einu
voru greidd úr ríkis-
sjóði til skrifstofu minn-
ar nokkur hundruð þús-
und í formi skaðabóta
og gjafsóknarlauna
vegna réttarbrota lög-
reglunnar í Reykjavík
og ég er aðeins einn af
mörgum lögmönnum
hér í borg, sem hafa
þurft að sinna þessum
málflokki. Sem stendur
rek ég fyrir dómstólum
tvö mál, sem varða sama og er kröfu-
gerð í öðru þeirra yfir 10 milljónir.
Hitt varðar hald, sem lagt var á skot-
vopn og fylgibúnað þann 1. október
1999. Refsimáli sem tengdist þessum
hlutum lauk í febrúar 2000, en samt
var hlutunum ekki skilað. Því var bor-
ið við, að byssuskápur, sem eigandinn
hafði keypt væri ekki samþykktur af
lögreglu, þeirri sömu lögreglu og hélt
eignunum. Meðan svo stæði á væri
ekki hægt að aflétta haldi. Samt lá
fyrir að engar reglur höfðu verið sett-
ar um, hvernig slíkir skápar ættu að
vera. Það var ekki fyrr en í byrjun árs
2001, er eigandi munanna var fluttur í
annað lögregluumdæmi að lögregla
þar tók út skápinn. Samt var engu
skilað. Hæstiréttur lét í ljós það álit
sitt 27. september s.l., að ekki væru
lengur skilyrði til að halda hlutunum,
en samt heldur lögregla þeim enn, er
þetta er skrifað.
Ég hef oft velt því fyrir mér hvers
vegna engum þingmanni hefur þótt
ástæða til að leita upplýsinga um um-
fang útgjalda ríkisins vegna bótamála
á lögregluna í Reykjavík, en eins og
allir vita er fjárveitingavaldið hjá Al-
þingi. Getur það staðist til lengdar að
embætti sem þetta geti verið með op-
inn tékka á ríkissjóð, án þess að leitað
sé endurkröfu á þá starfsmenn, sem
tjóni valda í störfum sínum?
Það kom vel á vondan, að ég skyldi
lenda í útistöðum við lögreglu vegna
persónulegra mála. Ég bý í friðsælu
hverfi í vesturbænum og í góðri sátt
við íbúa þar að því er ég tel. Starfs-
menn á dagheimili við
sömu götu hafa hins
vegar lengi haft horn í
síðu minni og kvartað til
lögreglu undan skráðri
vélsleðakerru, sem ég á
og geymi á sameigin-
legu stæði okkar íbú-
anna. Dagheimilið hefur
til umráða 11 bílastæði,
en vill hafa þau auð fyrir
viðskiptavini, en leggja
undir sig öll sameigin-
legu stæðin á daginn og
þá er kerran fyrir. Ein-
hver hefur komið þeirri
firru í höfuðið á for-
stöðukonunni, að kerr-
ur mættu ekki vera í
bílastæðum.
Í mars árið 2000 var settur aðvör-
unarmiði á kerru mína frá hreinsun-
ardeild gatnamálastjóra og mér tjáð,
að kerran yrði fjarlægð og vísað í heil-
brigðisreglugerð og mengunarvarn-
arreglugerð. Ég ritaði bréf til lög-
reglu og gatnamálastjóra og benti á
að mengunarvarnarreglugerðin væri
ekki til, en hin fjallaði um úrgang.
Ekkert svarbréf fékk ég, en þann 31.
október s.l. var annar miði límdur á
kerru mína frá lögreglu og gatna-
málastjóra og mér nú tilkynnt með
vísan til lögreglusamþykktar, að
kerran yrði fjarlægð sama dag.
Þar sem ég áleit að öll þessi skaða-
bótamál mín gegn ríkissjóði vegna
lögreglunnar í Reykjavík væru vegna
þess að limirnir dönsuðu ekki eftir
höfðinu áleit ég rétt að fara með mál
mitt beint í æðstu yfirstjórn og hafði
samband við varalögreglustjóra, sem
er löglærður. Hann lét kanna málið
og hafði fyrir því að lesa tvö bréf frá
mér, þar sem ég reifaði lögfræðileg
rök fyrir rétti mínum og varaði við
fyrirhugaðri valdníðslu lögreglunnar.
Hann tilkynnti mér svo munnlega að
kerrur yrðu fjarlægar, en sendi mér
ekki skriflegan rökstuðning fyrir
þeirri ákvörðun, sem ég gæti borið
undir æðra stjórnvald og neitaði
reyndar að upplýsa, hvort aðgerðirn-
ar væru á vegum lögreglu eða gatna-
málastjóra og spurði svo hverjum ég
ætlaði að stefna.
Nú vill svo til að frá 1993 hafa verið
í gildi stjórnsýslulög um rétt borgar-
anna gagnvart stjórnvöldum. Lög-
regla hefur í málinu brotið allar regl-
ur þessara laga gagnvart mér, nema
andmælaréttinn, sem ég tók mér
sjálfur. Ætli gatnamálastjóri að koma
að málinu brýtur hann allar megin-
reglurnar.
Hver er svo mergurinn málsins og
hvað segir lögreglusamþykktin? Jú
aðild að kærumálum vegna bílastæða
eiga íbúar einir. Þannig geta starfs-
menn nálægra húsa ekki sigað lög-
reglu á íbúa, sem nýta sameiginleg
bílastæði. Þá segir í 19. greininni að
lögregla geti bannað stöðu hjólhýsa,
báta og þess háttar tækja á götum og
almennum bifreiðastæðum. Bann
sem þetta þarf auðvitað að liggja fyrir
og brot gegn stöðubanni er auðvitað
bara sekt eins og menn vita. Lög-
reglustjóri hefur þó heimild til að fjar-
lægja bifreiðar, sem standa án skrán-
ingarnúmera á götum og almennum
bifreiðastæðum. Kerra mín er með
skráningarnúmeri og ekki í almennu
bifreiðastæði, en samt á að fjarlægja
hana og ég sem hélt að eignarréttur
væri einhvers virði.
Úrræði mín verða auðvitað þau að
taka sambærilega kerru á leigu með-
an ég er sviptur vörslum og kostn-
aður af slíku er auðvitað hluti skaða-
bótakrafna eins og þeir þekkja, sem
fengið hafa bílaleigubíl hjá trygginga-
félagi, meðan bifreið er í viðgerð.
Eftir að ég hef fengið vörslur eign-
ar minnar aftur með aðstoð dómstóla
og eftir atvikum sýslumanns, verð ég
enn á ný að sækja skaðabætur í rík-
issjóð og nú fyrir mig og það verður
alla vega ekki sagt að ég hafi ekki
reynt allt til að svo þyrfti ekki að fara.
Hvað kosta glöp
lögreglu ríkissjóð?
Ólafur
Sigurgeirsson
Kærumál
Frá ’93 hafa verið í gildi
stjórnsýslulög, segir
Ólafur Sigurgeirsson,
um rétt borgaranna
gagnvart stjórnvöldum.
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
ÍSLENSKIR flug-
umferðarstjórar eru
veruleikafirrtir, sagði
ráðherrann á sjón-
varpsskjánum, þungur
á brún. Ýmsir hafa
sjálfsagt kinkað kolli
heima í stofu enda
fleiri en flugumferðar-
stjórar svo veruleika-
firrtir að trúa því og
treysta sem frá lands-
feðrum kemur. Það
var líka nokkuð til í
fullyrðingu ráð-
herrans. Íslenskir
flugumferðarstjórar
voru veruleikafirrtir
eins og dæmin sanna.
 Flugumferðarstjórar trúðu því að
yfirlýsingar ráðherra í ríkisstjórn
Íslands væru meira en orðin tóm
og að þeir myndu semja um út-
færslu á eigin tillögum.
 Þeir trúðu því að ráðherrar í rík-
isstjórn landsins færu ekki vilj-
andi með rangfærslur um launa-
kjör flugumferðarstjóra í þeim
tilgangi að snúa almenningsáliti í
landinu gegn þeim.
 Þeir trúðu því að íslenska rétt-
arríkið leyfði þeim að beita lög-
bundnum réttindum sínum í
kjarabaráttu á sama hátt og öðr-
um stéttarfélögum.
 Þeir trúðu því að lögvarin lýðrétt-
indi þeirra takmörkuðust ekki af
tekjum þeirra eða af samúð al-
mennings.
 Þeir trúðu því að ráðherrar í rík-
isstjórn Íslands tækju drengskap-
arheit sitt að stjórnarskránni há-
tíðlega.
 Þeir trúðu því að forystumenn
stjórnarandstöðu á Alþingi
myndu mótmæla ofbeldi stjórn-
valda gagnvart starfsstétt þeirra.
 Þeir trúðu því að heildarsamtök
verkalýðs í landinu
myndu túlka aðför
stjórnvalda að lög-
bundnum réttindum
flugumferðarstjóra
sem aðför að eigin
réttindum og mót-
mæla.
Íslenskir flugum-
ferðarstjórar voru
veruleikafirrtir en
þeim var kippt harka-
lega inn í hinn íslenska
veruleika þar sem
stjórnvöld notfæra sér
ógnvænlega atburði
erlendis sem afsökun
til að brjóta lögbundin
réttindi einnar starfsstéttar og
höfða í leiðinni til samúðar almenn-
ings.
Íslenskir flugumferðarstjórar eru
enn svo veruleikafirrtir að þeir
treysta því að ríkisstjórn lýðveld-
isins, með stuðningi Alþingis, breyti
rétt en láti ekki stefnu sína gagn-
vart einstökum starfsstéttum ráðast
af pólitískri hagkvæmni og tilfinn-
ingasjónarmiðum.
Af veruleika-
firringu
Loftur
Jóhannsson
Höfundur er flugumferðarstjóri
og formaður Félags íslenskra
flugumferðarstjóra.
Flugumferðarstjórar
Flugumferðarstjórar
trúðu ekki, segir Loftur
Jóhannsson, að ráð-
herrar færu viljandi
með rangfærslur um
launakjör þeirra
ÍÞRÓTTIR