Morgunblaðið - 22.11.2001, Blaðsíða 40

UMRÆÐAN
40 FIMMTUDAGUR 22. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
MIKIÐ skelfing get-
ur heilbrigðisráðherr-
ann verið leiðinlegur
þegar hann tekur sig
til. Þó er þetta velvilj-
aður ágætismaður.
Flestum ber saman um
það.
En þarf ekki einstak-
lega gamaldags hugs-
unarhátt til þess að
taka sér það vald yfir
þegnum þessa lands að
banna þeim að leita sér
þeirrar heilsuþjónustu
sem þeir sjálfir kjósa?
Hlustar einhver á slíkt?
Auðvitað á öll með-
ferð alvarlegra sjúk-
dóma að vera kostuð af almannafé en
nú er bara svo komið að heilbrigð-
iskerfið sinnir svo ótalmörgu öðru.
Hverju þá? Látum fólkið sjálft svara
því en tökum eitt lítið dæmi um heim-
sókn á heilsugæslustöð: Sjúklingi er
vegna tilfallandi veikinda ekið á
heilsugæslustöð, hann bíður þar með
aðstandanda í klukkustund, hittir
lækninn, kemur við í apóteki og fer
heim. Erindið í heild sinni tekur 1,5–2
klukkustundir. Hvað halda menn að
slíkt kosti þegar allt er meðtalið, um-
stang, áhyggjur, aksturskostnaður,
tími aðstandenda? Reiknið dæmið til
enda. Heimavitjun sem kostar frá
3.900 kr. er varla dýrari. Samtal við
aðstandanda og byrjunarskammtur
lyfjameðferðar fylgir með.
Í framtíðinni er þess að vænta að
blóðprufur verði teknar heima ef
sjúklingur óskar þess. Rannsóknin
fer fram úti í vaktbifreið og er tilbúin
á 10 mínútum! Lyfjameðferð hefst
strax. Áhersla lögð á persónulega
þjónustu. Athugið samt að enginn er
neyddur til að nota þessa þjónustu.
Hún er valkostur.
Fólk lætur ekki með ráðstjórnar-
legum hætti segja sér hvað það á að
gera eins og gert var hér forðum
daga. Almenningur í dag vill valkosti.
Þetta á bæði við um
sjúklinga og lækna.
Þeir vilja geta borið
saman ólíka þjónustu til
lausnar heilsufars-
vandamála, dæmt sjálft
og valið. Okkar sem
veita þjónustuna er að
þróa hana í samstarfi
við neytendur hennar.
Ráðuneytisins er að
ákveða hvað skuli greitt
af fé skattborgarans og
hvað ekki. Ég tel mig
ekki einan um þessa
skoðun.
Heimilislæknar hafa
fyrir löngu séð að það
þarf koma á móts við al-
menning í þessu efni og því hafa þeir
um árabil reynt að auka frumkvæði
og komið með tillögur að breyttu
rekstrarformi í heilsugæslunni sem
verður að teljast byrjunarreitur til að
komast út úr sovétinu, en oftast mætt
tortryggni ráðuneytis sem hefur haft
hag af því að viðhalda óbreyttu
ástandi. Ekki nóg með það, heldur
nýta sér þekkingu og þjónustu heim-
ilislækna sem sína ódýru og þjóð-
nýttu einkaeign svo árum skiptir.
Einfalt hefur verið að neita þessum
hópi lækna um hvaðeina sem gæti
staðið til bóta fyrir almenning og hef-
ur það verið gert með einbeittum
vilja ráðandi afla.
Engu máli hefur skipt að sér-
greinalæknar hafa veitt svipaða eða
sömu þjónustu á stofum sínum,
ágæta þjónustu sem heimilislæknar
hafa sóst eftir að geta veitt til að auka
frumkvæði sitt, sjálfstæði og afköst.
Nei, þessir menn tala um íslensku
heilsugæsluna eins og hún sé kirkja,
full af kennisetningum sem ekki má
fara yfir og íhuga, hvað þá breyta.
Stýrð af guðspjalli yfirmanns
heilsugæslunnar í Reykjavík. Hann
ræður ekkert við ástandið. Það er nú
öllum læknum augljóst sem til
þekkja.
Kemur þá ekki einn stríðinn dokt-
or sem vill fara að þjónusta sjúklinga
utan kerfisins með því að keyra heim
til þeirra þegar þeir eru veikir! Þvílík
hneisa! Hið háa Alþingi tekur upp
hefðbundna 20–
30 ára gamla hægri-vinstri um-
ræðu. Ráðherra fer í kerfi og vill gera
þessa þjónustu tortryggilega, spyr
sig hvort doktorinn hafi tilskilin leyfi
og biður fólk að halda sig við hinn ís-
lenska heilbrigðisréttrúnað.
Til að stunda lækningar á Íslandi
þarf læknir almennt ótakmarkað
lækningaleyfi og lögbundnar trygg-
ingar. Leyfi heilbrigðiseftirlits fyrir
húsnæði sé það um að ræða. Annað
ekki. Ekki er verra að hafa sérfræð-
ingsleyfi á Íslandi og á hinum Norð-
urlöndunum. Ráðherra ætti að kunna
þetta utan að. Það er taktískt snjallt
af ráðherra að vekja ekki máls á efn-
inu, a.m.k. svo það komist ekki í há-
mæli.
Fleiri heimilislæknar gætu tekið
upp á því tímabundið að leika sama
leik til að fá sömu sjálfsögðu réttindi
og kollegar þeirra í öðrum sérgrein-
um. Eftir það fengi ráðherra aðeins
tak í okkur aftur sem verktaka sem
leigja sig inn á heilsugæslustöðvarn-
ar í formi aðstöðugjalda. Yrði þá
uppistand og flótti úr búðum Jóns.
Þetta gæti orðið veruleiki eftir 3–6
mánuði ef stétt heilsugæslulækna
bara sýndist svo.
Lækninn heim
þegar yður hentar?
Guðmundur
Pálsson
Þjónusta
Enginn er neyddur til
að nota þessa þjónustu,
segir Guðmundur Páls-
son. Hún er valkostur.
Höfundur er sjálfstætt starfandi
heimilislæknir í Reykjavík.
HAGSTOFA Íslands hefur nú gef-
ið út ritið Útveg 2000, árbók um sjáv-
arútveg sem einnig er hægt að fá á
geisladiski. Í fréttum kemur fram að
bókin geymi tölulegar upplýsingar
um flest sem við kemur sjávarútvegi.
Enda þótt ég gleðjist við útkomu
þessarar bókar fyrir hönd sjávarút-
vegsins og þyki sjálfsagt að slíkar
upplýsingar liggi fyrir, þá hnykkir
mér jafnframt við þar sem ég starfa
fyrir landssamtök verslunar og þjón-
ustu á Íslandi, SVÞ, og hef í því starfi
og öðrum í meira en áratug barist við
að fá einhverjar upplýsingar frá hinu
opinbera um þessar greinar án mik-
ils árangurs. Maður veit varla hvar á
að byrja þegar gera á grein fyrir
þeirri þrautagöngu sem hefur staðið
í tíð a.m.k. þriggja viðskiptaráðherra
og beinst að Þjóðhagsstofnun og
Hagstofu Íslands. Því miður er
magn og gæði upplýsinga frá þess-
um stofnunum afar takmarkað sam-
anborið við sambærilegar stofnanir í
öllum nágrannalöndum okkar og
ákaflega lítill raunverulegur vilji til
að breyta því meðal
þeirra sem ráða fjár-
magni og ráðstöfun
verkefna í þeim. Segja
má að nánast engar
upplýsingar séu unnar
um verslun og þjónustu-
greinarnar sem þó eru
fjölmennustu einka-
reknu atvinnugreinar í
landinu, þaðan sem
mest af skatttekjum rík-
isins kemur og vaxtar-
broddar eru e.t.v. flest-
ir. Þetta áhugaleysi um
verslun og þjónustu lýs-
ir viðhorfum staðnaðra
stjórnmálamanna og
annarra, sem búa við
gildismat síðustu aldar varðandi
þýðingu atvinnugreina.
Hvað greiðir sjávar-
útvegurinn fyrir árbókina?
Útlendingar trúa því ekki að ekki
sé hægt að ganga hér að gögnum um
atvinnulífið í líkingu við það sem þeir
eru vanir, ekki síst á svona litlum
markaði sem auðvelt á að vera að
halda utan um, enda skilja þeir held-
ur ekki af hverju ekki eru til upplýs-
ingar um verslun og þjónustu eins og
sjávarútveginn. Ef Hagstofan eða
Þjóðhagsstofnun eru beðnar um ít-
arlegri upplýsingar en þær veltutöl-
ur byggðar á virðisaukaskatts-
skýrslum sem birtast annan hvern
mánuð og eru afar ónákvæmar m.a.
vegna þess að þar blandast t.d. inn í
fjárfestingar, þá er rétt út hendi og
beðið um peninga. Nú fer ég fram á
að Hagstofa Íslands geri grein fyrir
því hvað sjávarútvegurinn greiðir
sérstaklega fyrir þá
árbók og geisladisk
sem vitnað er til hér
að ofan. Því verður
ekki trúað að óreyndu
að jafnræði ríki ekki á
milli atvinnugreina
varðandi slíka upplýs-
ingavinnslu.
Vísitala kostnaðar
vegna atvinnu-
húsnæðis
Á dögunum var ósk-
að eftir því að SVÞ léti
í té upplýsingar um at-
vinnuhúsnæði, nánar
tiltekið verslunarhús-
næði, í miðborg
Reykjavíkur. Hvort sem leitað var
upplýsinga um leiguverð eða kaup-
verð var slíkar upplýsingar ekki að
hafa. Hagstofa Íslands reiknar út
fasteignakostnað einstaklinga og
setur í vísitölu neysluverðs. Þetta er
gott mál og nauðsynlegt. En af
hverju ekki líka atvinnuhúsnæði?
Full þörf er fyrir slíkar upplýsingar
jafnframt að mínu mati og ýmsar
stofnanir og fyrirtæki myndu nýta
sér þær upplýsingar.
Upplýsingar vantar
Það er svo hálf kaldhæðnislegt að
nýlega bárust SVÞ til umsagnar
drög að reglum Samkeppnisstofnun-
ar um tilkynningu á samruna fyrir-
tækja og endurskoðun málsmeðferð-
arreglna. Þar hafa embættismenn í
þeirri ágætu stofnun ákveðið að af-
rita og þýða gagnrýnislaust evr-
ópskar reglur um sama efni sem eiga
við allt annað umhverfi en er á Ís-
landi. Þetta á við í menntuðum þjóð-
félögum þar sem hægt er að ganga í
hagtölur hjá opinberum stofnunum
án þess að reiða fram greiðslur. Þar
sem orðið upplýsingasamfélag er
tekið bókstaflega og verklag opin-
berra stofnana miðað við það. Þar
þykir sjálfsagt að krefjast þess að
við samruna leggi fyrirtæki fram ít-
arlegar upplýsingar um rekstrarum-
hverfi sitt og áhrif samrunans enda
eigi þau greiðan aðgang að öllum
upplýsingum. Að krefjast þess sama
hér þar sem nánast engar upplýs-
ingar er að hafa um veltu fyrirtækja
og nýjustu úrtaksskýrslur úr árs-
reikningum fyrirtækja sem nú eru
aðgengilegar hjá Hagstofunni eru
fyrir árið 1998 er hreinasta aula-
fyndni. Líklega er einhver ágætur
starfsmaður Hagstofu að vinna við
útgáfu úrtaks úr ársskýrslum fyrir-
tækja árið 1999. Hver þarf þessar
upplýsingar? Ekki atvinnulífið! Við
þessi ósköp þurfum við að búa og enn
sést ekki í reynd vilji til að bæta úr.
Því spyr ég: „Hvenær fáum við ár-
bók um verslun og þjónustu á Ís-
landi?“
Má vænta árbókar Hagstofu
Íslands um verslun og þjónustu?
Sigurður
Jónsson
Þjónusta
Hvenær, spyr
Sigurður Jónsson, fáum
við árbók um verslun
og þjónustu á Íslandi?
Höfundur er framkvæmdastjóri SVÞ
– Samtaka verslunar og þjónustu.
SUM deilumál eru
með þeim hætti að nær
vonlaust virðist þess að
vænta að um þau náist
sátt. Íslenska fiskveiði-
stjórnunarkerfið er eitt
þessara mála. Frá upp-
hafi þessa kerfis hafa
staðið um það deilur.
Fyrst og fremst hefur
gagnrýni manna beinst
að tilurð kerfisins,
hvernig því var komið á,
og hvernig einstaka
hagsmunaaðilum innan
sjávarútvegsins var af-
hent sameiginleg auð-
lind allrar þjóðarinnar
án þess að eigendum
hennar hafi nokkurn tíma verið gef-
inn kostur á að tjá sig um hvaða leið
þeim hugnast best. Um þetta stendur
deilan fyrst og fremst.
Allt frá upphafi kerfisins hefur
þjóðin látið andstöðu sína í ljós á
ríkjandi úthlutunarreglum, bæði í
formi blaðagreina og eins má greina
andúð meginþorra þjóðarinnar á
kerfi þessu í niðurstöðum fjölmargra
skoðanakannana á undaförnum ár-
um. Þessari andúð hafa stjórnvöld
kosið að horfa framhjá. Tvær nefndir
hafa verið skipaðar til að lægja öld-
urnar, auðlindanefnd
og endurskoðunar-
nefnd sjávarútvegsráð-
herra. Því miður urðu
niðurstöður endurskoð-
unarnefndar aðeins til
þess að auka enn frekar
á ófriðarbálið og skilja
málið eftir í enn meiri
hnút en áður. Auðlinda-
nefnd bendir hinsvegar
á kjarna málsins á bls.
19 í greinargerð sinni,
þar fjallar nefndin um
breytingu auðlindar frá
sameign (almenningi) í
einkaeign eða til úthlut-
unar kvóta. Þar segir að
æskilegt sé að afnota-
rétturinn sé bæði varanlegur og
framseljanlegur eins og hann er nú.
En nefndin varar líka við þeim póli-
tísku úrlausnarefnum sem sátt verð-
ur að nást um, áður en kerfi sem
þetta er tekið upp, s.s „hverjir skulu
fá slík réttindi afhent í upphafi og
hvaða áhrif úthlutun réttinda og við-
skipta með þau hafi á tekjuskiptingu
og félagslega þróun“ (Auðlindanefnd,
2000. Álitsgerð með fylgiskjölum).
Þetta hefur ekki verið gert, hvorki í
upphafi kerfisins né síðar. Kerfinu
var komið á með þingstyrk og hefur
verið viðhaldið með honum síðan.
Það er ljóst að núverandi fiskveiði-
stjórnunarkerfi er gengið sér til húð-
ar og nýlegar myndir af brottkasti
styðja þá skoðun að kerfið virki ekki
sem skyldi. Sú staðreynd styður líka
við þessa skoðun, að stöðugt fleiri
stjórnarliðar treysta sér ekki lengur
til að tala fyrir ágæti þess, þó svo að
þeir leggist ekki gegn því sökum
flokkshollustu sinnar. Þeir sjá að
fiskstofnar umhverfis landið hafa
ekki stækkað á þeim tíma sem kerfið
hefur verið við lýði. Þeir sjá hvert
stefnir. Þeir sjá að þessar deilur
verða ekki settar niður með daðri við
einstaka hagsmunaöfl innan sjávar-
útvegsins. Þeir sjá að þessar deilur
verða ekki settar niður með þing-
styrk einum, innan Alþingis. Þeir sjá
að gagngerra breytinga er þörf. Þeir
vita að til að framkvæma þær breyt-
ingar þarf fyrst að leita til eigenda
auðlindarinnar, þjóðarinnar, sýna
henni hvað þeir hafa í huga og fá sam-
þykki hennar.
Alþingismenn hafa nú tækifæri til
að setja deilur þessar niður. Fyrir Al-
þingi liggja nú tvær tillögur sem gera
þetta kleift. Önnur er tillaga sem
miðar að því að koma krókaveiðibát-
um undir 6 brt. að nýju inn í það kerfi
sem þeir bjuggu við fyrir 1. sept. sl.
Hin tillagan gerir ráð fyrir að stofnuð
verði nefnd sem hefur það aðalhlut-
verk að finna leiðir til fyrningar veiði-
heimilda út úr því fiskveiðistjórnun-
arkerfi sem við nú búum við.
Stuðningur við tillögur þessar væri
skynsamlegur og við það myndi
margt vinnast. Eigendur krókaveiði-
báta gætu haldið sáttir til veiða að
nýju og sjávarbyggðirnar gætu horft
fram á við að nýju, a.m.k. næstu tvö
árin. Stjórnmálaflokkum gæfist tími
til að móta og útfæra hugmyndir sín-
ar að nýju fiskveiðistjórnunarkerfi
sem hefði sjálfbæra nýtingu fisk-
stofna að leiðarljósi.
Það er skylda stjórnmálamanna að
höggva nú á þann hnút sem kerfi
þetta hefur haldið íbúum sjávar-
byggðanna, útgerðaraðilum og lands-
mönnum öllum í alltof lengi. Það er
skylda þeirra að leggja fram heild-
stæðar hugmyndir um framtíðar-
skipan fiskveiðistjórnunarkerfisins.
Það gera þeir best með því að leggja
þær fram í opinberum kosningum, til
undirbúnings hafa þeir nú tvö ár.
Vandséð er önnur leið, ef markmiðið
á að vera að ná pólitískri sátt um fisk-
veiðistjórnunarkerfi til framtíðar
meðal þjóðarinnar allrar.
Oddur
Friðriksson
Fiskveiðistjórnun
Það er ljóst, segir
Oddur Friðriksson,
að núverandi fisk-
veiðistjórnunarkerfi er
gengið sér til húðar.
Höfundur er áhugamaður um
sjávarútvegsmál.
Sátt um fisk-
veiðistjórnun-
arkerfið
KVEN-
SÍÐBUXUR
3 SKÁLMALENGDIR
Bláu húsin við Fákafen.
Sími 553 0100.
Opið virka daga 10-18,
laugardaga 10-16.