Morgunblaðið - 06.09.2003, Blaðsíða 11

FRÉTTIR
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 6. SEPTEMBER 2003 11
MJÖG mikið er um það að krabba-
meinssjúklingar hér á landi noti ein-
hvers konar óhefðbunda meðferð
samhliða þeirri hefðbundnu gegn
sjúkdómnum. Þetta kom fram í máli
Nönnu Friðriksdóttur, forstöðu-
manns fræðasviðs krabbameins-
hjúkrunar við Háskóla Íslands og
hjúkrunarfræðings við krabba-
meinslækningadeildir Landspítal-
ans, á árlegri ráðstefnu norrænu
krabbameinssamtakanna á Akureyri
í gær. Nanna kynnti þar niðurstöðu
rannsóknar sem var lokaverkefni
þriggja nemenda hennar í BS-námi í
hjúkrunarfræðideildinni vorið 2002;
Elvu Þallar Grétarsdóttur, Guðríðar
Þórðardóttur og Sigríðar Guð-
mundsdóttur. Á ráðstefnunni var
einnig vakin athygli á því að óhefð-
bundnar lækningar – t.d. notkun ým-
issa náttúruefna sem svo eru kölluð –
eru ekki endilega alltaf af hinu góða.
Kristín Ingólfsdóttir, prófessor við
Lyfjafræðideild Háskóla Íslands
sagði fólk gjarnan telja það jákvætt
sem kennt væri við náttúruna en slík
efni gætu truflað hefðbundna lyfja-
meðferð, jafnvel gert hana gagns-
lausa.
97% nota óhefðbundnar með-
ferðir samhliða venjulegum
Nanna Friðriksdóttir vann frekari
upplýsingar úr áðurnefndu lokaverk-
efni nemenda sinna. „Ætlunin var að
skoða í hve miklum mæli og hvaða
óhefðbundnar meðferðir sjúklingar
sem eru í krabbameinsmeðferð eru
að nota. Úrtakið var um 120 sjúkling-
ar og allir nema þrír þeirra notuðu
einhvers konar óhefðbundna með-
ferð og yfir 97% þeirra sem það
gerðu notuðu einhvers konar nátt-
úruefni; aðallega lúpínuseyði og
birkiöskuhylki. Það næstalgengasta
af því sem fólk notaði til viðbótar við
hefðbundnar meðferðir voru andleg-
ar meðferðir; þar var bænin í fyrsta
sæti og síðan fyrirbænir. Í þriðja lagi
má svo nefna hreyfingu, sem fólk
notaði til viðbótar við hefðbundna
meðferð.
Fólk lítur ef til vill ekki á hreyf-
ingu sem sérstaklega óhefðbundna
meðferð, hún tengist kannski meira
lífsstíl, en staðreyndin er sú að fólk
notaði gjarnan hreyfingu til þess að
láta sér líða betur og til að komast
betur í gegnum þá meðferð sem það
var í.“
Nanna segir ákveðna þætti í þess-
ari rannsókn sambærilega við rann-
sóknir sem gerðar hafa verið erlend-
is.
„Það sem var sambærilegt hér í
þessu úrtaki við erlendar rannsóknir
er að þeir sem nota óhefðbundnar að-
ferðir eru frekar konur, yngra fólk
og þeir sem eru með langt genginn
sjúkdóm.“
Hins vegar er notkun óhefðbund-
inna aðferða eftir menntun ekki sam-
bærileg. „Í erlendum rannsóknum
kemur venjulega fram að þeir sem
eru meira menntaðir nota þetta frek-
ar, hér kom hins vegar fram að há-
skólamenntað fólk notaði óhefð-
bundnar aðferðir sjaldnar og færri
aðferðir. Og það sem líklega vakti
mesta athygli, og var marktækt, er
að notkun náttúruefna er meiri hjá
þeim sem eru minna menntaðir.“
Nanna sagði að það hefði einnig
vakið athygli að notkun hreyfingar,
og það að breyta mataræði, hefði
hins vegar verið algengara hjá há-
skólamenntuðum hérlendis.
„Vegna þessa væri gaman að end-
urtaka rannsóknina til að skoða þetta
nánar; komast að því hvort Íslend-
ingar séu virkilega öðruvísi en aðrar
þjóðir.“ Hún benti reyndar á að
menntun á Íslandi væri öðruvísi upp-
byggð en annars staðar; „Við erum á
frekar háu stigi menntunarlega og
svo getur verið misjafnt eftir rann-
sóknum hvað er skilgreint
sem lágmenntun og hvað
hámenntun.“
Hún segir að vissu leyti
erfitt að bera niðurstöðuna
héðan saman við erlendar
rannsóknir því það fari mik-
ið eftir samfélögum og
menningu hvað fólk noti til
viðbótar við hefðbundna
meðferð. „En mikilvægt er
að taka fram að þetta eru yf-
irleitt aðferðir sem fólk er
að nota til þess að því líði
betur, því það trúir því að
þetta hjálpi sér á einhvern
hátt, til að komast í gegnum
hefðbundna meðferð. Fólk
fer hins vegar mjög sjaldan að nota
óhefðbundnar aðferðir til þess að
lækna krabbameinið eða koma í veg
fyrir að sjúkdómurinn verði verri.“
Nanna greindi einnig frá því að
lágt hlutfall af þeim sem rætt var við
hefði rætt notkun óhefðbundinna
meðferðar við lækni eða hjúkrunar-
fræðing. „40% höfðu rætt þetta við
lækna og 30% við hjúkrunarfræðinga
og af þeim sem höfðu rætt þetta hafði
sjúklingurinn alltaf frumkvæðið. Það
virðist vera sem svo að við í heil-
brigðisstéttunum séum ekki nógu
dugleg að spyrja um þetta, en það er
engu að síður mjög mikilvægt til þess
að vita hvað fólk er að nota og til þess
að geta metið hvernig sjúklingurinn
tekst á við sínar aðstæður; hvað
hjálpar honum, hvernig það gagnast
og til þess að geta leiðbeint honun
nánar um það sem ber að varast.“
62% sjúklinganna kváðust ekki
hafa rætt hina óhefðbundnu meðferð
við lækni eða hjúkrunarfræðing ein-
faldlega vegna þess að þeir voru
aldrei spurðir. 54% sjúklinganna
svöruðu því hins vegar, aðspurðir, að
þeir vildu gjarnan að sjúkrahúsin
byðu upp á einhvers konar óhefð-
bundna meðferð.
Lyfjameðferðin verður
jafnvel gagnslaus
Kristín Ingólfsdóttir, prófessor við
Lyfjafræðideild Háskóla Íslands,
ræddi um milliverkanir sem geta
orðið milli náttúruefna og lyfja sem
eru notuð í krabbameinsmeðferð.
„Það er mikið um að krabbameins-
sjúklingar noti náttúruefni samhliða
lyfjameðferð; það eru vörur sem
koma úr náttúrunni og við tengjum
náttúruna við jákvæða hluti, en
margir átta sig ekki á að auka-
verkanir geta fylgt náttúruefnunum
og þau geta truflað lyfjameðferð,“
sagði Kristín í samtali við Morgun-
blaðið.
Hún útskýrir mál sitt: „Þegar ég
talaði um milliverkanir átti ég við að
náttúruefnið gæti annað hvort aukið
styrk lyfsins í blóði – og þar með er
komin aukin hætta á aukaverkunum
af krabbameinslyfjunum, bæði
tíðni og alvarleika – og svo
hinn möguleikann, að náttúru-
lyfið dragi úr styrk lyfsins í
blóði, jafnvel svo mikið að með-
ferðin verði gagnslaus.“
Kristín tók dæmi um nátt-
úruefni sem krabbameins-
sjúklingar leita sérstaklega í,
til þess að auka möguleika á að
ráða við sjúkdóminn. „Svo tók
ég líka dæmi um náttúrulyf
sem ekki bara krabbameins-
sjúklingar taka heldur eru vin-
sæl hjá almenningi, hlutir eins
og Jóhannesarjurt sem fólk
notar við vægu þunglyndi,
ginseng sem fólk sækir í til
þess að auka þrótt og úthald, ýmis-
legt sem fólk leitar í til að hjálpa því
að sofa, til þess að ráða við kvíða og
til þess að ráða við aukaverkanir af
völdum lyfja, t.d. uppköst og ógleði.“
Kristín sagðist finna fyrir auknum
áhuga hjá læknum og öðru heilbrigð-
isstarfsfólki að vita meira um nátt-
úruefnin, vegna þess hve sjúklingar
sæki mikið í þau í von um að ná bata.
„Heilbrigðisstarfsólk gerir sér grein
fyrir þörfinni fyrir að vita bæði um
gagnsemi og um hugsanlega skað-
semi, aukaverkanir og milliverkanir;
ekki síst milliverkanir við lyfjameð-
ferð vegna þess að það er til lítils að
gefa fólki lyf ef það er á sama tíma að
taka eitthvað sem upphefur verkun
lyfsins. Þess vegna er mjög mikil-
vægt fyrir lækna að vita hvað fólk er
að taka annað en það sem þeir ávísa.“
Sumt getur verið hættulegt…
Norðmaðurinn Terje Risberg,
læknir í Tromsö í Norður-Noregi,
nefndi í erindi sínu á ráðstefnunni
þrjár kannanir sem hann og fleiri
stóðu að í Noregi, en niðurstöður
þeirrar helstu hefur reyndar ekki
enn verið birt.
Risberg sagði að þegar hann kom
til Tromsö 1988 hafi yfirmaður hans
haft mikinn áhuga á því hvernig það
væri fyrir sjúklinginn að lifa við slíka
sjúkdóma. Óhefðbundnar meðferðir
voru þá óþekktar í Noregi en 1990
gerði Risberg „svolitla könnun sem
fólst í því að ég lagði spurningalista
fyrir sjúklinga mína.“ Verkefnið vatt
upp á sig og síðar gerði hann fram-
haldskönnun. Lét sjúklinga sína aft-
ur svara spurningum eftir 4 mánuði,
aftur að 12 mánuðum liðnum, þá eftir
24 mánuði og loks eftir 5 ár.
„Þá var ég allt í einu kominn í þá
stöðu að geta borið saman hvernig
hinar óhefðbundnu lækningar höfðu
gagnast á þessum tíma.“
Risberg gerði aftur könnun á
landsvísu 1992, þar sem sami spurn-
ingalistinn var lagður fyrir sjúklinga
og sjúklingar hans höfðu svarað í
Tromsö tveimur árum áður og enn
síðar gerði hann stóra könnun meðal
heilbrigðisstarfsfólks.
„Ég er alveg harður á því að við
eigum að hjálpa sjúklingunum á allan
mögulegan hátt. Við vitum að margir
nota ýmsar óhefðbundnar aðferðir
og sem læknir tel ég mig vita að sumt
af því getur verið hættulegt. Flest er
vissulega hættulaust og hjálpar og
fólk hefur auðvitað fullan rétt á því
að gera það sem það hefur trú á.“
Verst finnst honum þegar óprúttn-
ir náungar hagnast á dauðvona fólki.
„Það er t.d. erfitt að horfa upp á fólk,
sem á stutt eftir, veðsetja hús sín til
þess að komast til útlanda vegna
þess að einhver hefur talið því trú um
að þar geti það læknast.“ Við vitum
betur, segir Norðmaðurinn, en fólk
bendi gjarnan réttilega á að það sé
ekki hlutverk læknisins að segja því
hvernig það eigi að eyða peningunum
sínum.
Óhefðbundnar meðferðir
algengar hér á landi
Morgunblaðið/Kristján Morgunblaðið/Kristján
Frá ráðstefnu samtaka norrænna krabbameinsfélaga.
Nanna Friðriksdóttir Kristín Ingólfsdóttir
Akureyri. Morgunblaðið.
Notkun náttúruefna ekki endilega af hinu góða samhliða hefðbundnum lækningum við krabbameini