Morgunblaðið - 05.11.2003, Blaðsíða 22

LISTIR
22 MIÐVIKUDAGUR 5. NÓVEMBER 2003 MORGUNBLAÐIÐ
Minni
vinna!
w w w . b e s t a . i s
Nýbýlavegi 18 • 200 Kópavogi • Sími: 510 0000
Brekkustíg 39 • 260 Njarðvík • Sími: 420 0000
Miðási 7 • 700 Egilsstöðum • Sími: 470 0000
Labbakúturinn!
•Enginn burður
•Hleður sig sjálfur
Í
VÍÐUM skilningi er viku-
pistlinum ætlað að vera upp-
lýsandi samtíningur heim-
ilda af vettvangi sjónmennta
nær og fjær, snerta um leið
púls samtímans í rökræðunni. Hermi
að þessu sinni af ýmsu sem ég hefi
verið að glugga í og lesa undanfarið
og skarar orðræðu dagsins, þar höfð-
aði sem oftar eitt og annað sterklega
til mín. Varð
tilefni þanka
um fallvalt-
leika
meintra
óskeikulla
kenninga og
spádóma, alla daga frá því Paul
Seurat taldi sig hafa náð endamörk-
um málaralistarinnar í lok nítjándu
aldar. Viðlíka stórisannleikur og
rétttrúnaður gekk nefnilega reglu-
lega aftur í margri mynd á tutt-
ugustu öld og lifir enn góðu lífi í upp-
hafi nýrrar stóraldar.
Fróðlegt og traustvekjandi til
fyrri tíma litið, þótt það komi ekki
beinlínis sjónmenntum við, að lesa
ritsmíð Jan Bo Hansens um hinn eit-
urskarpa þjóðfélagsrýni Theodor
Wiesengrund Adorno (1903–1969).
Birtist í Weekendavisen 24.–30.
október, tilefnið að öld er liðin frá
fæðingu þýðverska tónsmiðsins, tón-
fræðingsins, heimspekingsins og fé-
lagsfræðingsins. Helgaði sig upp-
haflega tónlistinni og var Alban Berg
kennari hans, sem svo aftur var nem-
andi Arnolds Schönbergs, en er fram
liðu stundir fjarlægðist Adorno tón-
listina til hags fyrir heimspeki og
þjóðfélagsrýni. Enginn smákall
þetta, þó að ekki væri nema í ljósi
þess að maðurinn gegnir drjúgu
hlutverki í skáldsögunni Dr. Faustus
eftir Thomas Mann.
Kviknaði einkum á perunni þegar
ég las að við andlát Adornos spáði
margur að hann yrði fullkomlega
gleymdur eftir örfá ár. Með honum
hin eitilharða samtímarýni hins svo-
nefnda Frankfurtarskóla, sem hinir
sömu álitu að hefði lifað sig. Um að
ræða þráttarhyggju í anda Hegels og
Marx með ívafi af skoðunum Freuds,
eins konar rökfræðileg upplýs-
ingastefna sem hafði með vægð-
arlausa krufningu samtímans að
gera. Adorno hélt því fram að
draumurinn um frelsi í kjölfar sívax-
andi upplýsingaflæði og framfarir í
tækni og vísindum hefði beðið skip-
brot, einungis fært mannkyninu
meiri hörmungar og kúgun. Vísaði
þá einkum til nazismans og annarar
alræðishyggju. Fyrirbæri líkt og
firringu tilgangsleysi og verðmæta-
brengl skilgreindi hann jafnframt
sem helstu einkenni nútíma-
samfélagsins.
En svo hafa mál þróast aðTheodors W. Adorno hefurvíða og veglega verið minnst
í tilefni tímamótanna, einnig hafa
reglulega og alla tíð verið haldnar
ráðstefnur með kenningar hans á
dagskrá og tónlist hans leikin.
Adorno var rétttrúnaðarmaður, af
alveg sérstakri samsetningu, skól-
aður í marxisma, sálgreiningu og
tólftónakerfi Arnolds Schönbergs og
þessum menntunargrunni reyndist
hann trúr allt sitt líf. Og það er vísast
fyrir þessa sérstöðu ásamt eit-
ilhörðum sannfæringarkrafti að
minning hans hefur lifað og dafnað,
sér í lagi gagnrýni á fjölmiðlaiðn-
aðinn. Einnig yfirburða hæfileiki til
hugmyndagreininga á ólíkum svið-
um, bókmenntum, tónlist, fé-
lagshyggju, og á þeim öllum gerði
hann óvægar vitsmunalegar kröfur.
Skiptir minna hvort menn séu hér
fullkomlega með á nótunum og raun-
ar talið umdeilanlegt að Adorno hafi
verið marxisti í þá veru sem menn
meðtaka almennt hugtakið. Hann
fann ýmislegt bitastætt í kenningum
Marx er varðaði velferð og húm-
anisma. Aðrir helstu fulltrúar
Frankfurtarskólans voru þeir Max
Horcheimer, Walter Benjamin og
Herbert Marcuse, allir deildu þeir á
vestrænan kapítalisma og austrænan
sósíalisma og áttu þátt í ferlinu sem
leiddi til stúdentauppreisnarinnar.
Ekki hyggst ég hætta mér inn á
þetta svið, lesturinn þó mjög til um-
hugsunar, upplýsir að einarðleg
beinskeitt vel grunduð sjálfstæð og
vitsmunaleg samfélagsrýni býr yfir
lífsneista er nær út fyrir gröf og
dauða. Auðvitað engin ný sannindi
en viðbrögðin á aldarafmæli Adorno,
sem ná langt út fyrir landamæri
heimalandsins hafa komið mörgum í
opna skjöldu, einkum vegna þess að
félagi hans Horkheimer mun nú
þögninni vígður.
Adorno er stundum nefndurhelstur rökfræðingur stúd-entauppreinarinnar 1968, því
mjög var vitnað í kenningar hans af
forsvarsmönnum hennar, skrif hans
jafnvel nefnd; hinir helgu textar. En
sjálfur var hann ekki með á nót-
unum, hinn djúpt hugsandi og rök-
fimi maður var andvígur slíkum
árekstrum og miður sín að óbirtar
kenningar sínar skyldu notaðar og
rangfærðar á þennan hátt, taldi þeim
hafa verið stolið af ótíndum þrjótum,
þær til í bókarformi en upplagið í
geymslu. Vildi ólmur finna sökudólg-
ana og veita þeim rækilegt tiltal, en
hafði safnast til feðra sinna er upp-
víst varð um að hér voru hans eigin
nemendur á ferð! Minnir þetta ekki
eitthvað á þá fullyrðingu að kenn-
ingar Nietsches hafi verið rangfærð-
ar til vegsemdar áróðri þjóðern-
issósíalista, og einungis eitt dæmi af
mörgum hvernig óprúttnir misnota
visku og ævistarf djúpviturra
manna?
Í ljósi þess hvernig tækniframfar-
irnar hafa frá andláti Adornos leikið
lífríkið, jafnt á lofti láði og legi, með
mjög umdeilanlegri giftu fyrir mann-
fólkið og framtíðina, er nærtækt að
velta því fyrir sér hvort ekki hafi ver-
ið broddur í kenningum hans? Deilu-
mál vildi hann leysa með upplýsandi
rökræðum en ekki árekstrum, hitti
svo sjálfan sig er lærisveinarnir mis-
notuðu kenningar hans, blautir bak
við bæði eyrun í hinum dýpri stigum
fræðanna.
Í ljósi þessa má vera eðlilegt að
Adornos sé veglega minnst á tímum
er upplýsandi rökfræði í anda hans
er talin svartagallsraus, í blóra við
framfarir og hagvöxt, henni mætt
með óganandi vísifingurinn á lofti
ásamt útúrsnúningum, tilheyrandi
belgingi og innantómum andsvörum.
Einnig gott að minnast hins vísa þul-
ar þá mönnum ber skilyrðalaust að
fylgja ákveðnum straumum eins og á
tímum nazisma og kommúnisma og
hvarvetna sem einræði er við líði ella
dæmdir úr leik. Hörðu gildin dýrkuð
sem aldrei fyrr, einmitt að undirlagi
misviturra leiðtoga og fjölmiðlaiðn-
aðarins, sem fyrri daginn helgar til-
gangurinn meðalið .
Hörðu gildin hafa sett mark sitt á
gjörvallan heiminn, lífkerfið í lofti,
láði og legi. Að öllu samanlögðu tákn-
rænt, að hæsti tindur jarðar, sem
fram yfir miðja síðustu öld trónaði
ósigraður stoltur og tignarlegur við
úrsvöl mörk himinsins, hefur ekki
aðeins verið sigraður heldur breytt í
ruslahaug. Eitthvað í þá veru orðað
af felmtri slegnum náttúruvís-
indamönnum og umhverfissinnum,
tindurinn um leið orðin að auðlind
frumstæðra heimamanna, græðgi að
bráð sem fyrirfannst ekki á þeim
slóðum, í öllu falli ekki í þeirri mynd.
Síst af öllu var sú framvinda metn-
aður og hugljómun Nýsjálendingsins
Edmund Hillarys og sherpans
Bhutia Tenzing Norgay þegar þeir
klifu þennan hæsta tind Himalaya-
fjalla 29.05. 1953 …
Þetta sett fram hér því nú erstóra spurningin hvort hörðugildin hafi ekki líka náð til
listarinnar og þá ekki síst málverks-
ins. Frá fyrstu tíð hefur myndlistin
verið miðill hinnar skynrænu og ein-
staklingsbundnu tjáningar, skilaboð
sjálfsins til eftirtímans er hófst með
lófafari á hellisvegg. Vatt svo upp á
sig með táknum og loks myndskreyt-
ingum, sigur einstaklingsins á stöðn-
un og andvaraleysi, landvinningar á
vit hins óþekkta. Að öllu samanlögðu
býsna frumleg athöfn hjá manninum/
konunni sem lét sér detta í hug að
marka lófa sínum far á hellisvegg.
Yfirfæra þannig skilaboð um tilvist
sína til ókominna kynslóða, nokkurs
konar ákall og tjáning manndýrsins
„ég er“ og um leið fyrsta skrefið tek-
ið til úrskerandi vitsmunalegs
þroska.
En nú virðist svo komið úti í hinum
stóra heimi og náð hefur til nyrstu
byggða, að leyndardómur og birting-
armynd frumleikans sé öðru fremur
að vera eins og allir hinir, eftiröpun
hópefli og eftirsókn eftir vindi. Menn
nefna það gjarnan alþjóðahyggju, og
enginn annars gaman nema hann
undirgangist kikkið, öllu falli í orði
kveðnu. En einhvern veginn læðist
að manni hið fornkveðna, að heima
er best, einkum í ljósi lögmálsins að
því lengra sem menn leita út frá eig-
in sjálfi því meira nálgast maður það.
Sem var það eina sem hinir miklu
andans jöfrar í Frans, Andre Gide og
Paul Claudel, voru fullkomlega sam-
mála um í frægri sennu þeirra á milli
í franska útvarpinu um miðbik síð-
ustu aldar. Má einnig orða það svo að
því lengra sem maður fjarlægist
heimaslóðir þeim áleitnari verða
þær, ef ekki innbyggð þráhyggja er
fram líða stundir.
Alþjóðahyggja felst trauðla íþví að glata sjálfinu heldurvera meðvitaður um um-
heiminn og það sem er að gerast í
núinu en hér hefur sem fyrri daginn
hugtökum og kenningum hnikað af
óprúttnum. Enginn verður listamað-
ur með því að þjóna eða drottna, ein-
ungis miðla, og öll framsækin og
skapandi miðlun er einstaklings-
bundin. Félagshyggja felst ei heldur
í auðsveipni við eitthvert tilfallandi
eða einangrað skoðanamynstur held-
ur sannfæringin um að meiri styrkur
og slagkraftur búi í samhyggju en
sundrungu …
– Ofanskráð einungis inngangur
að næsta Sjónspegli sem fjalla skal
um ástand og horfur í listheiminum
því margt hefur verið að ske. Meðal
annars herma fréttir frá elstu kaup-
stefnu í heiminum, haldin í Köln, að
ungir séu aftur farnir að mála af
kappi, á síðasta ári vakti einhver
Therese Schult mikla athygli og
seldist allt upp í bás hennar. Og í svo-
nefndri stuðningsþilrekkju, förder-
ungskoje, kaupstefnunnar er mál-
verkið í forgrunni í stað hinna ýmsu
geira fjöltækni. Kaupstefnan á fullu
meðan þetta er skrifað og að sjálf-
sögðu ætti ég að öllu forfallalausu að
vera á svæðinu, en er önnur saga …
Rökræða dagsins
SJÓNSPEGILL
Bragi
Ásgeirsson
bragi@internet.is
Málverkið í sókn. Hluti forsíðu art das Kunstmagasin, nóvemberhefti 2003.
Theodor Wiesengrund Adorno.
Listasafn Kópavogs,
Gerðarsafn
Sýningarnar Leiftur og Úr
einkasafni Þorvaldar Guð-
mundssonar og Ingibjargar
Guðmundsdóttur verða fram-
lengdar til 15. nóvember. Á
neðri hæð safnsins stefndur yf-
ir sýning Huldu Stefánsdóttur,
Leiftur, þar sem hún teflir sam-
an óræðum ljósmyndum og ein-
tóna málverkum. Í austursal
eru 18 olíumálverk úr einka-
safni Þorvaldar Guðmundsson-
ar og Ingibjargar Guðmunds-
dóttur eftir nokkra af helstu
málurum okkar Íslendinga frá
byrjun síðustu aldar.
Listhúsið Laugardal
Steinlistarsýning Rósu Vest-
fjörð, Steinarnir tala, er fram-
lengd til 18. nóvember. Rósa
vinnur verk sín úr íslensku
grjóti sem hún sækir í fjörur og
árfarvegi.Verkin eru handunn-
in með slípirokk og vatni.
Sýningar
framlengdar
ÞORSTEINN Bachmann, leikhús-
stjóri Leikfélags Akureyrar, kynnir
norska leikskáldið Axel Hellstenius á
Dramatísku
fimmtudagskvöldi
í Norræna húsinu
kl. 21. Einnig
kynnir hann leik-
ritið Erling sem
unnið er upp úr
samnefndri skáld-
sögu norska rit-
höfundarins Ingv-
ars Ambjørnsens.
Axel Hellstenius
gerði leikgerð um
verkið.
Leikaranir Stefán Jónsson og Jón
Gnarr sýna brot úr verkinu.
Aðgangur er ókeypis. Á heimasíðu
Norræna hússins: www.nordice.is eru
frekari upplýsingar um Dramatísku
kvöldin.
Þorsteinn
Bachmann
velur leikskáld
Þorsteinn
Bachmann