Morgunblaðið - 14.12.2003, Qupperneq 32

LISTIR
32 SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 2003 MORGUNBLAÐIÐ
FYRIRSÖGN á þessari umsögn er sótt í öf-
ugmælavísu eftir Bjarna Borgfirðingaskáld
Jónsson, og kom upp í hugann við lestur á ofan
nefndri bók. Hendingin er sjálfsagt samin með
það í huga, að fá dýr virðast jafn luraleg og
birnir. En annað kemur í ljós við nánari skoðun
á lifnaðarháttum bjarndýranna, þó að þau hafi
ekki beinlínis útlitið með sér. Það er til dæmis
ekki á vitorði margra, að sum bjarndýr klifra
léttilega í trjám.
Undraveröld dýranna er sígilt lesefni fyrir
jafnt unga sem aldna. Í bókaflokknum »Skoð-
um náttúruna« hafa komið út nokkrar bækur,
sem á allan hátt eru afar vandaðar og er þessi
bók engin undantekning frá þeirri reglu.
Bókin fjallar um bjarndýrafræði í víðri
merkingu, lífshætti, hegðun, æviskeið, heim-
kynni og sitthvað fleira. Getið er um flestar
tegundir ættarinnar, frá ógnvekjandi grábirni
í Norður-Ameríku til pöndu í Kína. Reyndar
eru nokkur áhöld um, hvort panda teljist til
bjarndýra, en nýjustu rannsóknir benda ein-
dregið til að svo sé. Það er góður siður að
greina frá latnesku heiti tegundanna, því að þá
geta menn leitað að enn frekari fróðleik um
dýrin á lýðnetinu, sem flestir hafa aðgang að.
En því miður eru þessi nöfn ekki tekin með í at-
riðisorðaskrá í bókarlok.
Bjarndýr hafa jafnan skipað sérstakan sess í
hugum fólks. Ýmsum hættir til að líta á þau
sem hin mestu óargadýr og þau eru annáluð
fyrir græðgi. Það er þó einatt svo, þegar menn
kynnast dýrum, breytist viðhorfið til þeirra. Í
bókinni er ekkert gert til þess að fegra líf þess-
ara skepna, heldur er sagt frá þeim á einstak-
lega viðfelldinn og skemmtilegan hátt. Þótt
bókin sé ekki stór í sniðum er hún mjög efn-
isrík og flytur margan fróðleiksmolann.
Vandaðar bækur um dýrafræði er ein holl-
asta lesning, sem völ er á, því að þær veita
mönnum innsýn í lífríki náttúrunnar og auka
ugglaust skilning á dýrmæti hennar. Þeirri
kynslóð, sem elst upp við slíkan lestur, er betur
trúandi til þess að umgangast og varðveita
náttúru landsins en hinni, sem fór að mestu á
mis við viðlíka fræðslu og öðlaðist aldrei slíkt
innsæi. Það er næsta víst, að harkalegar deilur
um mannvirki á miðhálendi, svo að dæmi sé
tekið, eigi að stórum hluta rót sína að rekja til
lélegrar uppfræðslu í náttúrufræðum í skólum
landsins.
Allar bækur um náttúruna, sem eru jafn vel
úr garði gerðar og þessi, eru mikið fagnaðar-
efni og mun áhrifa þeirra smám saman gæta
verulega, þegar tímar líða.
»Ísbjörn sá ég þræða nál«
BÆKUR
Náttúrufræðirit
Höfundur: Michael Bright. Íslenzk þýð-
ing: Björn Jónsson. 64 bls. Útgefandi er
Skjaldborg. – Reykjavík 2002.
BIRNIR OG PÖNDUR
Ágúst H. Bjarnason
Í gegnum tíðina hefur vantað bækur um
raunverulegt líf og tilfinningar unglinga.
Skáldsagan Gallabuxnaklúbburinn bætir nú
úr því að einhverju leyti. Það er sérstakt og
jákvætt við þessa raunsæislegu nútímasögu
um unglinga að í henni eru málin krufin og
leidd til lykta út frá heilbrigðri skynsemi, al-
veg fordómalaust. Bókin er nokkuð kröft-
uglega skrifuð í raunsæislegum frásagnarstíl
og virðist þýðingin skila þeirri framsetningu
alveg sæmilega. Það er einnig alveg fyrirtak
að fá bók um venjulega krakka frá því landi
sem fóðrar íslensk ungmenni svo yfirgengi-
lega á misgóðum og misraunsæjum sjón-
varpsþáttum og bíómyndum.
Þessi bandaríska saga segir frá vinkon-
unum fjórum: Carmen, Bridget, Lenu og
Tibby sem eru rétt að verða sextán ára. Þær
hafa verið vinkonur alla tíð vegna þess að
mömmur þeirra voru saman á meðgöngunám-
skeiði þegar þær gengu með þær og héldu
svo hópinn eftir það. Þegar sagan hefst eru
stelpurnar á leið í sína áttina hver til að eyða
sumrinu en þær hafa aldrei verið aðskildar
áður. Þær ákveða að halda sambandi um
sumarið með því að samnýta gamlar galla-
buxur sem fara þeim öllum svo vel að það er
töfrum líkast. Í raun og veru felast töfrarnir í
auknu sjálfstrausti þeirra.
Það er skýrt dregið fram í bókinni hvað
skiptir máli í lífinu, á þeim erfiðu tímum þeg-
ar unglingar stíga fyrstu skrefin inn í fullorð-
insárin með allri ábyrgðinni sem því fylgir.
Þetta sumar lenda stelpurnar allar í erf-
iðleikum, misjafnlega alvarlegum, sem þær
þurfa að takast á við upp á eigin spýtur en
það er einmitt svo áhugavert hvað höfund-
urinn lætur þær pæla djúpt í orsök og afleið-
ingu. Eitt af því góða við söguna er að þótt
farið sé inn í hugarheim hverrar fyrir sig eru
allar stelpurnar gerólíkar. Meðal annars þess
vegna er persónusköpunin afar sannfærandi.
Farið er nokkuð ört á milli sjónarhorna og at-
burða í sögunni en sú bygging gefur bókinni
einnig kraftmikið yfirbragð. Tengingin er svo
vinátta stelpnanna í raun: Þó að erfiðleikar
steðji að og þær bregðist rangt eða heimsku-
lega við þeim, þá vita þær alltaf að þær eiga
hver aðra að.
Bókin áhugaverð og skemmtileg og hún
snertir við lesandanum. Hún er áreiðanlega
kærkomið lesefni fyrir unglinga en af því að
hún tekur afstöðu hvað varðar það sem skipt-
ir máli er hún ekki síður kærkomin fyrir for-
eldra sem oft lenda í vandræðum með sam-
skiptin við stóru börnin sín.
Vinkonur í raun
UNGLINGABÓK
Gallabuxnaklúbburinn
Þýðing: Anna Heiða Pálsdóttir. 276 bls.
Mál og menning, Reykjavík, 2003.
ANN BRASHARES
Hrund Ólafsdóttir
A
llt er þá þrennt er
virðist vera lykill-
inn að tilgangi lífs-
ins hjá kvikmynda-
gerðarmönnum
þessa stundina og
reyndar síðustu
árin og jafnvel áratugi; spagettí-
vestra-þríleikur Leones, Guðföður-
þríleikur Coppola, Back to the Fut-
ure-þríleikur Zemeckis, Gullhjarta-
þríleikur Von Triers, Þriggjalita-
þríleikur Kieslowskis, Matrix-
þríleikur Wachowskibræðra,
Hringadróttinssögu-þríleikur Tolki-
ens, Stjörnustríðs-þríleikur Lucas-
ar, Stjörnu-
stríðs-þríleikur
Lucasar – hinn
síð(a)ri, Am-
erican Pie-
þríleikurinn
humm …
Hver þríleik-
urinn rekur annan núorðið og ef
það var ekki áætlað frá upphafi að
hafa myndirnar þrjár virðist orðið
lenska að ef bíómynd skilar vænni
summu fjár í kassann stígur fram
brattur Hollywood-stjóri og lýsir
yfir að þar með sé ei öll sagan sögð
því umrædd mynd sé fyrsti hluti
þríleiks. Nú er t.d. byrjað á þriðju
myndinni um X-mennin, þannig að
hún stefnir í að verða þríleikur. Og
Lars Von Trier er bara búinn með
eina í Ameríku-þríleiknum sínum.
Hvað er það sem gerir þríleiki
svona eftirsóknarverða? Hvað fær
menn til þess að nenna að standa í
því að gera þrjár heilar bíómyndir
um sömu sögupersónurnar í stað
þess að vilja takast á við eitthvað
annað og ókannaði? Frá sjón-
arhorni kvikmyndagerðarmannsins
er þríleikurinn gjarnan skýrður
sem óklárað verk. Sagan sé ekki að
fullu sögð eftir fyrstu mynd eða að
viss áskorun sé að brjótast út úr
einnar myndar forminu. Sem sagt
merki um hömlulausa frjósemi.
En framleiðendur sjá svo að-eins eitt. Hafi fyrsta mynd-in skilað hagnaði ættuframhaldsmyndir að vera
reikningsdæmi sem ekki getur
klikkað. Svo ekki sé talað um ef
búið er að skjóta allar myndirnar
þrjár. Fyrsti hluti Hringadrótt-
inssögu gekk t.a.m. svo vel að tekj-
urnar sem hún skilaði náðu að
dekka framleiðslukostnað allra
myndanna þriggja, ef undan er
skilinn kostnaður við markaðs-
setningu. Við erum því að tala um
að myndir tvö og þrjú skili fram-
leiðendum nánast hreinum hagnaði.
Ef þau sannindi láta ekki sem ljóð í
eyrum stjóranna í Hollywood
kunna þeir ekki góða ljóðlist að
meta. Hugsa sér; þurftu ekki einu
sinni að lenda í því að borga leik-
urunum margföld laun fyrir að fást
til að taka þátt í framhaldsmynd-
unum.
Auðvitað liggja margar fleiriástæður en græðgi aðbaki því að kvikmynda-gerðarmenn eru með þrí-
leiki á heilanum. Sum verk sem
kvikmynduð eru byggjast einfald-
lega á þríleikjum og óumflýjanlegt
annað en halda sig við það formið.
Þannig hefði verið óðs manns æði
og fjárhagslegt glapræði fyrir New
Line og Peter Jackson að ætla að
gera úr Hringadróttinssögubók-
unum eina 10 tíma mynd, bara til
þess að hún hefði upphaf og endi.
Svo eru það tilfellin – sem oftast
á við listrænni myndir – þegar
kvikmyndagerðarmaður virðist sjá
ákveðna samsvörun milli viðfangs-
efnis mynda sinna og finnur sig
knúinn til að loka ákveðnum hring,
sem oftast tekur þrjár myndir, „því
það er svo fín tala“, eins og Lars
Von Trier svaraði mér til
aðspurður hvers vegna Gullhjarta-
myndirnar (Brimbrot, Fávitarnir,
Myrkradansarinn) urðu þrjár og að
nú sé hann búinn að lýsa yfir að
Dogville sé upphaf að nýjum
þríleik. Litamyndir Kieslowskis
voru þríleikur bara vegna þess að
svo vill til að þrír litir eru í franska
fánanum. Sumar myndir verða svo
bara að þríleikjum þegar fram líða
stundir og ryk sögunnar fellur yfir
þær. Sergio Leone gerði til að
mynda sjö keimlíka spagettívestra
en fyrst Clint Eastwood lék svip-
aða týpu í þremur þeirra – ekki
sama persónan vel að merkja –
hafa þær verið skilgreindar sem
þrenning og eru nú seldar saman
sem slík.
Coppola ætlaði sér síðan trú-lega aldrei að gera Guð-föðurinn að þríleik. Ætliþriðja myndin hafi ekki
orðið til vegna blöndu af þrýstingi
frá unnendum fyrri myndanna
tveggja – bíóunnendum sem eru
þeim ókosti gæddir að virðast aldr-
ei geta sætt sig við orðinn hlut, að
endalok séu endalok – og örvænt-
ingu listamanna í tilvistarkreppu,
þeirra Coppola og Mario Puzo höf-
undi, sem þráðu liðna blómatíð. Og
svo hefur örugglega nagað þá
hversu galopin endalokin voru á
annarri myndinni. Slíkt býður
ávallt hættunni heim. En vegna
þriðju myndarinnar og þeirra lang-
sístu er ekki talað um Guðföðurinn
öðruvísi en sem þrenningu, nokkð
sem fyrri myndirnar tvær eiga satt
að segja ekki skilið.
Sama hvað George Lucas oghans heittrúa fylgismennsegja núna; maður hefurlitla trú á því að meiningin
hafi alltaf verið sú að endurtaka
þrenninguna. Gefum honum það að
Stjörnustríð – sú upphaflega fyrsta
sem er víst núna orðin sú fjórða og
gengur undir nafninu Ný von – hafi
alltaf átt að vera fyrsta myndin í
þríleik og vinsældir hennar hafi
gert að verkum að hinar tvær urðu
að veruleika. En ein þrenningin til
viðbótar er síðari tíma ákvörðun
sem byggist á svipuðum forsendum
og þeim sem aurapúkarnir í
Draumaborginni skýla sér alltaf á
bak við; að sagan hafi ekki verið að
fullu sögð og aðdáendurnir ættu
skilið að fá að heyra sólarsöguna
(þetta var fjárhagslegt gróðatæki-
færi sem ekki var hægt að láta úr
greipunum renna). Hefur líka kom-
ið á daginn að þótt fyrstu mynd-
irnar tvær hafi engan veginn staðið
undir væntingum, þá græða þær
samt á tá og fingri, allt í krafti vin-
sælda fyrri þrenningarinnar. En sá
galli er svo vitanlega á gjöf Njarð-
ar að þrenningin hin nýrri hefur
svo gott sem gengið frá sögulegu
mikilvægi hinnar fyrri og gott ef
ekki einnig skemmt bæði skemmt-
ana- og listrænt gildi hennar. Og
breytir þá litlu hvernig sjötta
myndin, eða sú þriðja í nýrri
þrenningunni, sem frumsýna á
komandi sumar, reynist vera.
Þessa sömu sögu er að segja af
Matrix. Gefum þeim Wachowski-
bræðrum – Stjörnustríðs-
aðdáendur sem þeir eru – að þeir
hafi séð fyrir sér þríleik allan tím-
ann. En þegar þeir gerðu fyrstu
Matrix-myndina er nær öruggt að
slíkar hugsanir voru víðsfjarri huga
þeirra. Matrix var þá einangrað
fyrirbæri, vísindaskáldsaga, sem
byggðist á stærri hugmyndum
þeirra bræðra. Ein mynd, sem síð-
an sló rækilega í gegn, því hún var
frábær, frumleg og öðruvísi en
annað sem sést hafði á hvíta tjald-
inu. Þessar vinsældir, allar tekj-
urnar sem myndin skilaði, breytti
svo öllu og hefur örugglega fengið
bræðurna til að leiða hugann að
sögunni stóru. En þegar átti svo að
fara að útfæra þessar stóru hug-
myndir – sumpartinn til að láta
undan þrýstingi unnenda, sum-
partinn framleiðenda, sumpartinn
eigin metnaðar – reyndist lítið
meira í hana spunnið og myndir tvö
og þrjú virkuðu nákvæmlega eins á
mann og hin síðari Stjörnustríðs-
þrenning – tilgangslaus og skaðleg
upprunalegu snilldinni.
En er einhver trygging fyrirþví að allt sé þá þrennt er?Eru þrenningar eitthvaðheilagar í Hollywood? Al-
ien-myndirnar voru með réttu
kenndar við þrenningu þangað til
fjórða myndin spillti því. Örugglega
Death Wish-myndirnar líka, Su-
perman, Rocky og jafnvel Freddy
Krueger-myndirnar. Og George
Lucas lét sér ekki nægja að tvö-
falda þrennuna heldur er hann líka
við það að belgja þrenninguna sem
Indiana Jones-myndirnar voru út í
þá fjórðu ásamt Spielberg vini sín-
um. Rætt er alvarlega um að kvik-
mynda Hobbitann nú fyrst Tolkien
„nennti“ ekki að hafa bindin í
Hringadróttinssögunni fleiri. Getur
ekki vel verið að Robert Zemeckis
klæi í puttana að taka upp þráðinn
þar sem frá var horfið í Aftur til
framtíðar-myndunum? Svo góðar
hugmyndir vaxa náttúrlega á
trjám. Erum við þá að tala um að
seinni Matrix-þrenningin eigi því
eftir að koma til sögunnar, forleik-
urinn. Hví ekki? Hinar mala allar
gull. Hvers vegna að stöðva færi-
bandið? Hver sagði að þrenningar
væru heilagar?
Eru þrenningar heilagar?
AF LISTUM
Skarphéðinn
Guðmundsson
skarpi@mbl.is