Náttúrufræðingurinn - 1985, Blaðsíða 7

bóginn leitt í ljós, að þar hefur verið
þurrlendi, skógi vaxið, þar til Ytriflói
myndaðist fyrir um 2300 árum (Árni
Einarsson 1982). Þrengslaborga-
hraunið virðist því hafa stíflað upp
Ytriflóa, en Syðriflói Mývatns Iiggur
aftur á móti í lægð í hrauninu.
SAGA LÍFS í MÝVATNI
í Þrengslaborgagosinu gereyddist
stórt stöðuvatn og nýtt myndaðist í
þess stað. Smám saman söfnuðust fyrir
á botninum allþykk lög af seti í þessu
nýja vatni. Með því að skoða bor-
kjarna úr botnleðju þess er unnt að
rekja vissa þræði í sögu lífríkisins langt
aftur í aldir. Leðjan á botni Mývatns
er að mestu til orðin úr úrgangsefnum
lífvera af ýmsu tagi. Sum þessara úr-
gangsefna ná ekki að rotna til fulls því
að ný úrgangsefni leggjast ofan á þau
og hindra aðstreymi súrefnis. Harðir
líkamshlutar krabbadýra, mýflugna og
kísilþörunga rotna ekki, og er unnt að
sjá hvaða tegundir hafa verið þar á
ferðinni.
Kísilþörungaflóra Mývatns fékk
fljótlega á sig núverandi svip, og má
því ætla að vaxtarskilyrði fyrir kísil-
þörunga hafi alla tíð verið góð í vatn-
inu. Mývatn hefur alltaf verið fremur
grunnt og því lítið um svifþörunga.
Mestur hluti kísilþörunganna lifir því á
botninum (4. mynd). Tvær kísilþör-
ungategundir, Fragilaria construens og
F. pinnata, eru þar mikilvirkastar og
eru undirstöðufæða annars lífs á botn-
inum. Á tímabili snemma í sögu Syðri-
flóa breyttist flóran nokkuð. Breyting
þessi fólst einkum í því, að afbrigðið
F. construens var. venter náði yfir-
höndinni, og stóð svo í 1—2 aldir uns
kísilþörungaflóran tók aftur á sig nú-
verandi svip. Svo virðist sem botn-
krabbastofnar hafi minnkað á sama
tímabili (Árni Einarsson 1982).
Botnkrabbar þeir, sem hér um ræðir
eru svonefndar vatnaflær (Cladocera).
Þetta eru nokkrar tegundir smávax-
inna krabbadýra, sem ýmist dvelja í
leðjunni eða príla á botngróðri.
Krabbadýrasamfélagið hefur tekið
allmiklum breytingum í tímans rás.
Talsvert öskufall varð á síðari hluta
fimmtándu aldar, e.t.v. árið 1477 (Jón
Benjamínsson 1982). Öskulagið er nú
á liðlega 1 m dýpi í botnleðjunni.
Nokkru síðar urðu áhugaverðar breyt-
ingar á lífríki botnsins í Syðriflóa. í
borkjörnum sést, að grænþörungurinn
Cladophora aegagropila jókst til muna
(5. mynd). Þörung þennan nefna Mý-
vetningar „kúluskít“. Kúluskíturinn
myndar granna þræði sem standa út
frá einni miðju svo að minnir á dún-
fjöður. Hann er ekki botnfastur, en
liggur laus á yfirborði leðjunnar og
getur rekið undan straumum og öldu-
róti. I stormum hrannast talsvert upp
af kúluskít á fjörur Mývatns. Kúlu-
skítur er aðeins í Syðriflóa, og þekur
hann þar víðáttumikil svæði. Á tveim-
ur afmörkuðum blettum vex þörung-
urinn á allsérstæðan hátt. Þar myndar
hver planta stóra kúlu, 10—15 cm í
þvermál, en af því vaxtarlagi er nafnið
sennilega dregið (6. mynd). Engu er
líkara en þúsundum tennisbolta hafi
verið stráð þar á botninn. Ekki er
vitað um önnur vötn hérlendis þar sem
kúluskíturinn myndar svona stórar
kúlur.
Fjöldi dýra á athvarf í skjóli því,
sem kúluskíturinn skapar. Þar á meðal
eru botnkrabbarnir, sem áður er getið.
Kúluskíturinn byrjaði að aukast til
muna einhvern tíma við upphaf 17.
aldar, og jókst fjöldi botnkrabba í
kjölfar þess (5. mynd). Vert er að gefa
gaum að einni krabbategundinni, sem
virðist sérlega háð kúluskítnum, en
það er kornátan (Eurycercus lamel-
157