Náttúrufræðingurinn - 1985, Blaðsíða 15

þess hve gömul og stöðug vistkerfin
eru. Við slík skilyrði gæti verið svig-
rúm til þróunar fjölda tegunda. Nánari
athuganir hafa leitt í ljós, að dýra- og
plöntustofnar þarna og lífskilyrði
þeirra eru allt annað en stöðug. Líkur
eru nú taldar á, að hóflegur óstöðug-
leiki stuðli að fjölbreytninni (Connell
1978, sjá einnig Fox 1979). Sams kon-
ar hugmyndir hafa komið fram um
vistkerfi straumvatna (Ward og Stan-
ford 1983) og fuglastofna Mývatns
(Arnþór Garðarsson 1979).
Vistkerfi Mývatns er miklum
sveiflum undirorpið, og er vandséð að
þar sé nokkurt jafnvægi að finna. Vera
má, að elstu minni um óstöðugleika í
lífríki Mývatns séu í Jarteinabók Guð-
mundar Arasonar Hólabiskups, en þar
er þess getið, að létt hafi miklu veiði-
leysi í vatninu við blessan biskups
(Byskupasögur 2, útg. Guðni Jónsson
1948).
Á þessari öld hafa menn orðið vitni
að miklum sveiflum í stofnum fugla,
fiska, smádýra og plantna í Mývatni.
Bókhald um eggjatekju í andavörpum
við Ytriflóa (Finnur Guðmundsson
1979) gefur til kynna, að um 1917 hafi
hrafnsandar- og hávelluvarp aukist
mjög en hrunið skömmu síðar og
aldrei orðið jafnmikið upp frá því.
Árið 1921 jókst silungsveiði til muna
en snöggminnkaði fáum árum seinna
(sbr. Hákon Aðalsteinsson 1976).
Ekki leið á löngu uns toppandavarp
tók að aukast, og náði það hámarki
árið 1931 (Finnur Guðmundsson
1979). Toppöndin lifir nær einungis á
hornsílum meðan hún dvelur á Mý-
vatni, og má ætla, að toppandavarpið
endurspegli ástand hornsílastofnsins
þar. Til dæmis hrundi hornsílastofn
Mývatns árið 1977 og hélst í lágmarki í
fimm ár. Toppöndum fækkaði þá einn-
ig talsvert á vatninu (Arnþór Garðars-
son 1984).
Skömmu fyrir síðustu aldamót nam
skúfönd hér land. Hefur henni farið
fjölgandi á Mývatni æ síðan, og er nú
svo komið, að hún er algengasta anda-
tegundin á vatninu.
Á árunum 1978 til 1982 hvarf
svifþörungurinn Anabaena flos-aquae
úr Syðriflóa. Þörungur þessi er venju-
lega í miklu magni í Mývatni í júlí og
ágúst, og er þá talað um að leirlos sé í
vatninu. Mýflugustofnar, sem verið
höfðu í mikilli lægð um 1975-1976,
tóku að dafna og náðu hámarki árin
1981 og 1982. Árið 1983 hrundu mý-
stofnarnir á ný (sjá Arnþór Garðars-
son 1984), og leirlos hafði þá komið
aftur í Syðriflóa. Kornátan hefur einn-
ig verið óstöðug. Árið 1975 virtist vera
mjög lítið af kornátu miðað við áratug-
inn þar á undan, en síðan hefur hún
aukist nokkuð (Arnþór Garðarsson
1979).
Bleikjuafli og gæði fisksins endur-
spegla átuskilyrðin, og andastofnarnir
hafa einnig vaxið og dregist saman í
takt við átubreytingarnar. Breytingar
á þéttleika einnar átutegundar hafa
ekki sömu áhrif á allar tegundir sem
lifa á henni. Sífelldar breytingar á átu-
stofnum vatnsins valda því, að sum ár
eru vissurn stofnum fugla eða fiska
búin góð vaxtarskilyrði, en önnur ár
dafna aðrir stofnar. Þegar til langs
tíma er litið, ná stofnarnir aldrei jafn-
vægi. Vera má, að þetta stuðli að því,
að margar tegundir, sem afla fæðu á
svipaðan hátt, líkt og kafendurnar
t.d., geti lifað saman án þess að nokk-
ur ein tegund nái yfirhöndinni (sbr.
Arnþór Garðarsson 1979).
NÁMAVINNSLA Á BOTNI
MÝVATNS
I tæpa tvo áratugi hefur náma-
gröftur verið stundaður á botni Mý-
165